Niedoczynność tarczycy - gruczoł i jego funkcje, przyczyny, objawy, diagnoza, leczenie, rokowanie, zapobieganie

Niedoczynność tarczycy to zespół objawów wywołanych niedoborem hormonów produkowanych przez tarczycę. Niedoczynność tarczycy występuje prawie 5 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Szacuje się, że niedoczynność tarczycy dotyczy aż 1-6 proc. osób do 60 roku życia, a częstość występowania wzrasta z wiekiem.

1. Niedoczynność tarczycy - gruczoł i jego funkcje

Tarczyca jest nieparzystym gruczołem wydzielania wewnętrznego, umiejscowionym w przednio-dolnej części szyi. Tarczyca jest zbudowana z dwóch płatów bocznych połączonych wąską cieśnią. Tarczyca jest odpowiedzialna za wytwarzanie hormonów takich jak trójjodotyronina (T3) i tyroksyna (T4), które wpływają na metabolizm organizmu oraz gospodarkę wapniowo-fosforanową (kalcytonina).

Regulacja wytwarzania hormonów tarczycy jest uzależniona od przysadki mózgowej oraz podwzgórza, które znajdują się w mózgu. Podwzgórze wytwarza hormon zwany tyreoliberyną, który pobudza przysadkę mózgową do wydzielania innego hormonu – tyreotropiny (TSH). TSH z kolei działa bezpośrednio na komórki tarczycy, wzmagając produkcję docelowych hormonów, jak T3 i T4.

Zobacz film: "#dziejesienazywo: Jakie są objawy niedoczynności tarczycy?"

Hormony tarczycy wpływają na wiele istotnych procesów w organizmie człowieka. Co ważne, oprócz wspomnianego działania na metabolizm, „regulują swój poziom w organizmie”, hamując wydzielanie zarówno hormonu TSH, jak i tyreoliberyny. Tak swoisty mechanizm wewnętrznej regulacji poziomu hormonów tarczycy nazywamy sprzężeniem zwrotnym. Jest to o tyle ważne, gdyż ten precyzyjny mechanizm zapewnia nam odpowiednią czynność tarczycy, gwarantującą optymalną ilość jej hormonów.

Osoby z chorą tarczycą powinny wykonywać regularne USG tarczycy
Osoby z chorą tarczycą powinny wykonywać regularne USG tarczycy (Shutterstock)

2. Niedoczynność tarczycy - przyczyny

Istnieje wiele schorzeń, które mogą doprowadzić do niedoczynności tarczycy. Jeżeli niedoczynność tarczycy jest spowodowana uszkodzeniem gruczołu tarczowego, wtedy niedoczynność tarczycy określana jest jako pierwotna. Czasami zdarza się, że niedobór hormonów tarczycy wynika ze zmniejszonej stymulacji ze strony przysadki mózgowej, czyli zmniejszenia produkcji hormonu TSH. Taką niedoczynność tarczycy nazywamy wtórną. Rzadko, niedoczynność tarczycy wynika z niedoboru hormonu produkowanego przez podwzgórze. Jest to tzw. trzeciorzędowa niedoczynność tarczycy.

Do głównych przyczyn pierwotnej niedoczynności tarczycy należą:

  • przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto) – to jedna z najczęstszych przyczyn niedoczynności tarczycy. Niebolesne zapalenie tarczycy jest związane z obecnością przeciwciał przeciwko tyreoperoksydazie (jeden z enzymów występujący w tarczycy) oraz tyreoglobulinie (białko występujące w tarczycy) oraz nacieków limfocytarnych dotykających ten narząd. W wyniku wymienionych zmian dochodzi do powolnego rozwoju niedoczynności tarczycy. Nie ma skutecznego leczenia przyczynowego. Osoby z nieodczynnością tarczycy do końca życia zmuszone są przyjmować suplementację tyroksyny i w ten sposób zastępować czynność tarczycy.
  • inne choroby zapalne tarczycy (podostre zapalenie tarczycy, poporodowe zapalenie tarczycy, niebolesne zapalenie tarczycy).
  • niedobór jodu w środowisku.
  • całkowite lub częściowe wycięcie tarczycy.
  • wrodzona niedoczynność tarczycy – u dzieci, których matki chorowały z powodu niedoczynności tarczycy i nie były z tego powodu leczone lub były leczone niedostatecznie.
  • leczenie radiojodem z powodu nadczynności tarczycy.
  • napromienianie okolicy szyi z powodu nowotworów (np. piersi, chłoniaka). Należy podkreślić, że niedoczynność tarczycy może rozwinąć się nawet po kilku latach od leczenia.
  • stosowanie niektórych leków (np. amiodaronu, leku antyarytmicznego, który stosuje się u pacjentów z migotaniem przedsionków lub komorowymi zaburzeniami rytmu serca).

Do innych, rzadszych przyczyn niedoczynności tarczycy należą: defekty wytwarzania hormonów tarczycy, ekspozycja na substancje powodujące powstanie wola (czyli powiększenia tarczycy) – np. maniok, nadchlorany, azotany.

Wtórna niedoczynność tarczycy powstaje wtedy, gdy przyczyna leży w przysadce mózgowej i niewystarczające jest wydzielanie TSH. Mówimy wówczas o niedoczynności przysadki, która może być konsekwencją nowotworu, uszkodzenia urazowego bądź naczyniopochodnego. O trzeciorzędowej niedoczynności tarczycy mówimy wtedy, gdy przyczyna leży w podwzgórzu, które nie produkuje wystarczającej ilości tyreoliberyny (TRH), w wyniku czego nie jest produkowana wystarczająca ilość TSH i w konsekwencji również hormonów tarczycy. Ten rodzaj niedoczynności tarczycy jest stosunkowo rzadki, a jego przyczynami mogą być nowotwór okolicy podwzgórza bądź sarkoidoza. We wtórnej i trzeciorzędowej niedoczynności tarczycy objawy są zazwyczaj słabiej zaznaczone niż w niedoczynności pierwotnej. Za to mogą pojawić się dodatkowo objawy niedoczynności innych gruczołów i narządów, gdyż przysadka i podwzgórze regulują czynność nie tylko tarczycy.

PYTANIA I ODPOWIEDZI LEKARZY NA TEN TEMAT

Zobacz odpowiedzi na pytania osób, które miały do czynienia z tym problemem:

Wszystkie odpowiedzi lekarzy

2.1. Wrodzona niedoczynność tarczycy

Pod pojęciem wrodzonej niedoczynności tarczycy kryje się stan niedostatecznego wytwarzania hormonów tarczycy już w życiu płodowym. Stan taki występuje u jednego na 3500-4000 noworodków. Wrodzona niedoczynność tarczycy w postaci płodowej i noworodkowej jest o tyle groźna, że bardzo ważne jest wczesne postawienie rozpoznania (co nie odgrywa aż tak ważnej roli u osób dorosłych), gdyż brak leczenia może skutkować nieodwracalnymi zmianami - hormony tarczycy determinują prawidłowy rozwój fizyczny, neuropsychologiczny oraz poniemowlęcy proces wzrostu. Rozpoznanie powinno być postawione w pierwszych dniach życia. Obecnie raczej nie stanowi to problemu, gdyż przeprowadza się masowe badania przesiewowe u noworodków polegające na oznaczeniu TSH w kropli krwi pobranej w 3-5 dniu po urodzeniu.

Przyczyny wrodzonej niedoczynności tarczycy:

  • agenezja lub dysgenezja tarczycy - inaczej mówiąc, jest to brak tarczycy lub jej nieprawidłowe wykształcenie wynikające z zaburzeń powstających w okresie organogenezy (okresie wykształcania się zawiązków narządów wewnętrznych i gruczołów dokrewnych).
  • wtórna niedoczynność tarczycy – podobnie jak w „niedoczynności tarczycy dorosłych”, polega na nieprawidłowościach dotyczących przysadki czy podwzgórza i wydzielania tyreoliberyny i tyreotropiny.
  • przejściowa wrodzona niedoczynność tarczycy - wynika z niedoboru jodu w pożywieniu matki, podawania w ciąży leków przeciwtarczycowych bądź obecności w organizmie matki przeciwciał przeciwtarczycowych (np. w przypadku przewlekłego limfocytarnego zapalenia tarczycy), które przedostają się do łożyska i „wpływają” na stan tarczycy płodu.
"Niszczyciele tarczycy" ukryci w twoim domu
"Niszczyciele tarczycy" ukryci w twoim domu [7 zdjęć]

Środki antyadhezyjne wykorzystuje się do pokrywania powierzchni przedmiotów, aby nic do nich nie przylegało....

zobacz galerię

3. Niedoczynność tarczycy - objawy

W niedoczynności tarczycy dochodzi do spowolnienia wszystkich procesów w organizmie, co jest powodowane przez obniżenie podstawowej (spoczynkowej) przemiany materii. Objawy kliniczne mogą być mniej lub bardziej nasilone. Zazwyczaj ma to związek z zaawansowaniem niedoczynności tarczycy.

5 znaków, które świadczą o tym, że twoje hormony nie pracują prawidłowo
5 znaków, które świadczą o tym, że twoje hormony nie pracują prawidłowo [6 zdjęć]

Praca hormonów wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. To właśnie one są odpowiedzialne za wahania...

zobacz galerię
  • Najczęściej spadek tempa metabolizmu przy niedoczynności tarczycy powoduje postępujące osłabienie, zwiększenie masy ciała, senność oraz zmniejszenie tolerancji wysiłku. Dochodzi także do zmian w wyglądzie skóry oraz włosów. Włosy stają się bardziej łamliwe, wysuszone oraz mają tendencję do wypadania. Ze względu na zmniejszony przepływ krwi i zahamowanie czynności gruczołów łojowych oraz potowych skóra staje się sucha, szorstka, blada, pojawia się nadmierne rogowacenie skóry – tzw. objaw brudnych kolan lub łokci.
  • Z powodu niedoczynności dochodzi także do zmniejszenia perystaltyki przewodu pokarmowego, co może skutkować przewlekłymi zaparciami. W skrajnych przypadkach, kiedy obserwujemy bardzo głęboką niedoczynność tarczycy, może dojść nawet do niedrożności przewodu pokarmowego.
  • Chory na niedoczynność tarczycy może skarżyć się także na pogorszenie koncentracji, zaburzenia pamięci oraz nastroje depresyjne.
  • U niektórych chorych na niedoczynność tarczycy może pojawić się chrypka, zwolnienie akcji serca (bradykardia). Skutkiem niedoczynności tarczycy są także zaburzenia miesiączkowania u kobiet. Miesiączki stają się bardziej obfite, a cykle mają tendencję do skracania się. Czasami pojawiają się problemy z zajściem w ciążę i donoszeniem ciąży. U mężczyzn niedoczynność tarczycy skutkuje zaburzeniami libido oraz potencji.
  • Objawy niedoczynności tarczycy mogą dotyczyć także układu nerwowego, mogą wystąpić mononeuropatie (np. zespół cieśni nadgarstka), parestezje, osłabienie odruchów, a czasami także osłabienie słuchu.

3.1. Subkliniczna niedoczynność tarczycy

Stosunkowo często możemy mieć do czynienia z tak zwaną subkliniczną niedoczynnością tarczycy. Nie stwierdza się wówczas typowych objawów (przy obniżonym stężeniu hormonów tarczycy), ale mogą występować stany obniżonego nastroju, depresja, a także zaburzenia gospodarki lipidowej – tj. zwiększone stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL. To z kolei zwiększa zagrożenie miażdżycąi chorobami układu krążenia.

ROZWIĄŻ TEST

ROZWIĄŻ TEST

Wiele osób zmaga się z chorobami tarczycy. Czy Ty też powinieneś się obawiać? Rozwiąż test i dowiedz się, czy masz niedoczynność tarczycy.

3.2. Śpiączka hipometaboliczna

Pod nazwą tą kryje się stan będący konsekwencją skrajnej, ciężkiej niedoczynności tarczycy, będący bezpośrednim zagrożeniem dla życia. Obecnie taka forma niedoczynności tarczycy zdarza się stosunkowo rzadko, najczęściej jednak u osób starszych, zwłaszcza kobiet. Śpiączka hipometaboliczna objawia się utratą kontaktu z otoczeniem, wychłodzeniem ciała (do temperatury poniżej 30 stopni C), istotnym zwolnieniem akcji serca oraz zmniejszoną częstością oddechów, co skutkuje niedotlenieniem i wzrostem zawartości dwutlenku węgla we krwi. Często stanem poprzedzającym wystąpienie śpiączki jest otępienie oraz osłabienie.

4. Niedoczynność tarczycy - diagnostyka

Rozpoznanie niedoczynności tarczycy opiera się głównie na charakterystycznych objawach klinicznych oraz badaniach laboratoryjnych poziomów TSH oraz tyroksyny (T4) w surowicy krwi. Trójjodotyronina (T3) ma mniejsze znaczenie diagnostyczne. Jeżeli TSH jest podwyższone, wtedy przyczyną niedoczynności tarczycy jest choroba gruczołu, czyli niedoczynność pierwotna. Dla odmiany, w niedoczynności wtórnej i trzeciorzędowej, poziom hormonu TSH jest obniżony. Hormony T3 oraz T4 ulegają obniżeniu zarówno w niedoczynności pierwotnej i wtórnej, jak i trzeciorzędowej. W niedoczynności subklinicznej tarczycy zazwyczaj dochodzi do niewielkiego wzrostu hormonu TSH, podczas gdy docelowe hormony tarczycy mogą znajdować się jeszcze w granicach normy.

Inne badanie laboratoryjne pomocne w rozpoznaniu przyczyny niedoczynności tarczycy to ocena stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych (antyTPO) w surowicy krwi. Zwiększone stężenie tych przeciwciał obserwujemy w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy typu Hashimoto. W morfologii krwi można czasami zaobserwować niedokrwistość, której przyczyną może być upośledzenie syntezy hemoglobiny (białka przenoszącego tlen w krwinkach czerwonych), niedobór żelaza (upośledzenie wchłaniania w jelitach, zwiększona utrata żelaza w wyniku obfitych miesiączek), niedobór kwasu foliowego (zaburzenia wchłaniania w jelitach) lub niedokrwistość z niedoboru witaminy B12.

U wielu pacjentów z niedoczynnością tarczycy dochodzi do zaburzenia gospodarki lipidowej, zwiększenia stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL (złego cholesterolu) oraz trójglicerydów. Zwiększeniu ulegać może także stężenie enzymów wątrobowych (AST oraz fosfatazy alkalicznej), a także LDH (dehydrogenazy mleczanowej) oraz kinazy kreatynowej (CK). Czasami dochodzi do obniżenia poziomu sodu (hiponatremia) w surowicy krwi oraz niewielkiego wzrostu poziomu wapnia.

Hormony tarczycy
Hormony tarczycy

Rysunek przedstawia trójjodotyroninę, która jest najbardziej aktywnym hormonem tarczycy.

zobacz galerię

W diagnozowaniu przyczyn niedoczynności tarczycy pomocne są także badania dodatkowe:

  • USG tarczycy – obraz jest uzależniony od przyczyny niedoczynności tarczycy. W przypadku najczęstszej (choroby Hashimoto) tarczyca w USG ma charakterystyczny obraz (tzw. wygryzienia przez mole);
  • USG jamy brzusznej, w przypadku znacznie nasilonych objawów - w zaawansowanej chorobie może dojść do pojawienia się płynu w jamie otrzewnowej;
  • RTG klatki piersiowej – analogicznie do wyżej wymienionego może pojawić się płyn w jamie opłucnej;
  • EKG – może wykazać bradykardię zatokową (zbyt wolną czynność serca) oraz niski woltaż załamków.

5. Niedoczynność tarczycy - leczenie

Zasadą leczenia pierwotnej niedoczynności tarczycy jest zastępcze podawanie preparatów zawierających tyroksynę - czyli tak zwane leczenie substytucyjne (tyroksyna ulega przemianie w organizmie w drugi ze wspomnianych hormonów, czyli trójjodotyroninę). Takie leczenie niedoczynności tarczycy daje dobre i szybkie wyniki. Wymaga jednak długotrwałego, systematycznego zażywania podtrzymujących dawek leku. Wielkość dawki, zarówno leczniczej, jak i podtrzymującej, każdorazowo powinien ustalić lekarz endokrynolog, zazwyczaj na podstawie kontrolnych badań hormonalnych.

Leczenie niedoczynności tarczycy monitoruje się przede wszystkim na podstawie stężenia hormonu TSH. Poziom hormonów docelowych często ulega zmianom dobowym, a poziom TSH cechuje się większą stabilnością. Jeżeli w trakcie leczenia poziom TSH ulega zmniejszeniu, a następnie normalizacji jest to sygnał, że leczenie jest skuteczne. Poziom TSH zazwyczaj oznacza się nie wcześniej niż 4-6 tygodni od ostatniej zmiany dawkowania leków. Co istotne, we wtórnej i trzeciorzędowej niedoczynności tarczycy, skuteczność leczenia można monitorować jedynie na podstawie badania poziomu tyroksyny (T4).

Właściwe rozpoznanie niedoczynności tarczycy i podjęcie systematycznego leczenia pozwala zlikwidować nieomal zupełnie opisane objawy niedoczynności gruczołu tarczowego. W przypadku wspomnianej wcześniej śpiączki hipometabolicznej, leczenie musi być prowadzone w ramach oddziału intensywnej terapii. Zazwyczaj polega na stosowaniu hormonów tarczycy we wlewach dożylnych oraz uważnym monitorowaniu stanu chorego.

Leczenie wrodzonej niedoczynności tarczycy polega oczywiście także na podawaniu preparatów tyroksyny – czyli suplementacji hormonów tarczycy. Wyniki leczenia we wrodzonej niedoczynności tarczycy zależą od wczesnego rozpoznania i rozpoczęcia leczenia, systematyczności oraz ilości prawidłowo funkcjonującej tkanki tarczycy. Dodatkowo dziecko powinno być poddawane jak najwcześniejszej rehabilitacji psychologicznej.

Rozwiąż nasze testy i dowiedz się:

Kontrowersje wielu pacjentów zwraca rozpoznanie u nich wspomnianej wcześniej subklinicznej niedoczynności tarczycy. Decyzję o włączeniu leczenia opiera się przede wszystkim na poziomie TSH oraz samopoczuciu pacjenta. Leczenie preparatami tyroksyny stosuje się przede wszystkim wtedy, gdy stężenie TSH wynosi powyżej 10 mIU/l. W przypadku wartości między 5 a 10 mIU/l decyzję o suplementacji podejmuje się indywidualnie.

5.1. Niedoczynność u kobiet w ciąży i karmiących

Należy wspomnieć o tym, że jeżeli kobieta zachodzi w ciążę, dawka hormonów tarczycy powinna zostać zwiększona przynajmniej o 30-50 proc., oczywiście wraz z uważnym monitorowaniem poziomu T4 oraz TSH we krwi. Po urodzeniu dziecka, zazwyczaj dawka leku zostaje zmniejszona.

6. Niedoczynność tarczycy - rokowanie

W przypadku niedoczynności tarczycy istotne znaczenie ma wczesne rozpoznanie i leczenie niedoczynności tarczycy. Jeżeli choroba pozostaje nieleczona, może dojść do groźnych powikłań (w skrajnych przypadkach opisywana wcześniej śpiączka metaboliczna). Większość chorób tarczycy powodujących niedoczynność tarczycy to schorzenia przewlekłe, wymagające leczenia do końca życia. Na szczęście preparaty hormonów tarczycy są dobrze tolerowane przez pacjentów.

7. Niedoczynność tarczycy - zapobieganie

Niestety można zapobiegać tylko niektórym postaciom niedoczynności tarczycy, przede wszystkim wynikającym z niedoborów jodu. Aktualnie przypadki niedoboru jodu zdarzają się rzadko z uwagi na wzbogacanie w jod soli kuchennej dostępnej powszechnie w sklepach. W przypadku zapobiegania niedoczynności wrodzonej istotne znaczenie mają wspomniane już wcześniej badania przesiewowe (oznaczanie TSH u wszystkich noworodków zaraz po urodzeniu).

spis treści
rozwiń
Następny artykuł: Nadczynność tarczycy

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Podoba Ci się ten artykuł? Chcesz więcej? Polub
    i bądź na bieżąco!