Świat pokochał ją jako Mary Poppins. 91-letnia Julie Andrews zdradza sekret długowieczności

• 91-letnia gwiazda nie zwalnia tempa – dubbinguje postać w Bridgertonach i pisze książki dla dzieci, podkreślając, że ciągła praca pozwala jej utrzymać sprawność umysłu i czuć się, jakby miała 50 lat.
• Praca umysłowa chroni przed otępieniem: Badania na grupie ponad 100 tys. osób wykazały, że praca wymagająca wysiłku intelektualnego wiąże się z o 18 proc. niższym ryzykiem rozwoju demencji.
• Fenomen "super-seniorów": Osoby zachowujące wyjątkową bystrość umysłu w podeszłym wieku (tzw. super-agers) łączy wspólna cecha – czerpanie przyjemności z ciągłego stawiania sobie wyzwań i przyswajania nowej wiedzy.
• Nawet 45 proc. przypadków demencji można opóźnić lub uniknąć.
• Koncepcja rezerwy poznawczej: Mózg działa jak mięsień – regularny trening intelektualny podejmowany przez dekady (w wieku 30–60 lat) buduje odporność na procesy starzenia po 70. roku życia.
• Alarmujące dane dla Polski: Z demencją zmaga się obecnie 500–600 tys. Polaków.

W jednym z wywiadów aktorka przyznała, że pracuje i tworzy głównie po to, by utrzymać swój mózg w dobrej kondycji. Zbierane przez naukowców dowody wskazują, że ma całkowitą rację.

W 2021 r. międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował związek między wykonywaniem pracy wymagającej wysiłku intelektualnego a późniejszym ryzykiem wystąpienia demencji. Naukowcy zestawili dane ponad 100 tys. osób z Wielkiej Brytanii, Europy i Stanów Zjednoczonych.

Po uwzględnieniu innych czynników ryzyka wykazano, że osoby pracujące w zawodach stymulujących umysłowo charakteryzowały się o 18 proc. niższym ryzykiem rozwoju demencji.

Wnioski te znajdują potwierdzenie w szeregu innych badań sugerujących, że utrzymanie aktywności poznawczej w późniejszym wieku ma kluczowe znaczenie dla starzejącego się mózgu. Dla przykładu: badanie z 2023 r. wykazało, że bezpośrednio po przejściu na emeryturę tempo spadku funkcji poznawczych ulega przyspieszeniu. Choć nie oznacza to bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego, sam moment wystąpienia tego zjawiska skłania do refleksji.

Może to wynikać z faktu, że osoby o wyższych sprawnościach umysłowych po prostu pracują dłużej albo z tego, że stymulacja intelektualna bezpośrednio chroni mózg. Uczenie się wspomaga przecież funkcjonowanie mózgu w młodości – dlaczego nie miałoby działać tak samo w starszym wieku?

Rachel Wu, psycholożka z University of California w Riverside, bada wpływ nauki na sprawność umysłową seniorów.

– W społeczeństwie istnieje powszechne przekonanie, że dorośli nie muszą uczyć się tak intensywnie jak dzieci – zauważa Wu.

W 2023 r. zespół pod jej kierunkiem przeprowadził badanie, w którym osoby starsze przez trzy miesiące uczyły się co najmniej trzech nowych umiejętności (np. języka hiszpańskiego, rysunku lub kompozycji muzycznej). Po zakończeniu eksperymentu uczestnicy wykazali wyraźną poprawę funkcji poznawczych – ich wyniki zrównały się z osiąganymi przez znacznie młodsze osoby z grupy kontrolnej.

Wyzwania intelektualne podejmowane w starszym wieku – tak jak robi to Julie Andrews – pomagają utrzymać młodość mózgu.

– Szczerze mówiąc, czuję się, jakbym miała 50 lat. Dopóki mózg dopisuje, wszystko jest w porządku – powiedziała odtwórczyni roli Mary Poppins w podcaście Julii Louis-Dreyfus Wiser Than Me. Miała wówczas 88 lat. Aktorka wspomniała również, że jej ojciec także uczył się przez całe życie i to po nim odziedziczyła miłość do książek oraz pisania.

Alexandra Touroutoglou, neurolożka z Harvard University, bada tzw. super-agerów (super-seniorów) – osoby, które zachowują wyjątkową sprawność umysłową mimo podeszłego wieku.

– Z naszych rozmów z uczestnikami badań wynika, że tacy seniorzy naprawdę czerpią przyjemność ze stawiania sobie wyzwań. Nie chcą stać w cieniu – chcą stale uczyć się nowych rzeczy – wyjaśnia Touroutoglou.

Choć starzenie się jest nieuniknione, nie oznacza to, że nie mamy na nie żadnego wpływu. Raport Lancet Commission z 2024 r. wskazuje, że około 45 procent przypadków demencji na świecie można opóźnić lub całkowicie im zapobiec poprzez modyfikację stylu życia, leczenie schorzeń towarzyszących oraz zmianę czynników środowiskowych. Praca z tekstem – taka jak czytanie lub pisanie książek – wydaje się szczególnie cenna dla starzejącego się mózgu. Badanie opublikowane na łamach czasopisma Neurology objęło blisko 2000 seniorów ze stanu Illinois, u których na początku obserwacji nie stwierdzono demencji.

Po prawie 8 latach u 551 osób rozwinęła się choroba Alzheimera. Osoby, które deklarowały częstszą aktywność intelektualną w ciągu życia (czytanie książek, wizyty w muzeach i bibliotekach, naukę języków obcych, korzystanie ze słowników), uzyskiwały znacznie lepsze wyniki poznawcze w późniejszych latach. Wysoki poziom stymulacji intelektualnej w ciągu życia wiązał się z o 38 proc. niższym ryzykiem zachorowania na chorobę Alzheimera, o 36 proc. niższym ryzykiem łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI), opóźnieniem spadku sprawności umysłowej nawet o 7 lat.

Wyniki te wspierają koncepcję tzw. rezerwy poznawczej, która działa podobnie do masy mięśniowej: im intensywniej ćwiczymy mózg przez dekady życia, tym lepiej jest on chroniony przed procesami starzenia. Badanie przeprowadzone w Norwegii w 2024 r. wykazało, że osoby wykonujące wymagającą intelektualnie pracę w wieku 30, 40, 50 i 60 lat miały istotnie niższe ryzyko wystąpienia demencji i łagodnych zaburzeń poznawczych po ukończeniu 70. roku życia. Julie Andrews spędziła całe życie na stymulowaniu umysłu i przekraczaniu własnych granic twórczych. Nawet po ukończeniu 90 lat nie przestaje się uczyć, dbając o zdrowie swojego mózgu. Odkrywając w sobie pasję do pisania, stosuje w praktyce swoją słynną zasadę z Mary Poppins: "łyżka cukru pomaga przełknąć każde lekarstwo".

Szacuje się, że w Polsce z różnymi postaciami demencji żyje od 500 do nawet 600 tysięcy osób, z czego około 350–400 tysięcy stanowią pacjenci z chorobą Alzheimera.

Jednocześnie nawet 200 tysięcy osób w Polsce może cierpieć na nierozpoznaną chorobę Alzheimera lub inne zaburzenia otępienne. Schorzenia te są w naszym kraju diagnozowane zbyt późno – najczęściej dopiero w fazie umiarkowanej lub zaawansowanej. Kobiety są bardziej narażone. Ze względu na starzenie się społeczeństwa (osoby powyżej 65. roku życia stanowią już ponad 20 proc. populacji Polski) przewiduje się, że do 2050 r. liczba chorych z demencją w Polsce przekroczy 1 mln osób.