Trzy punkty zwrotne w starzeniu się mózgu. Co trzeba robić?

Mateusz Różański
Proces starzenia można spowalniaćProces starzenia można spowalniać
Źródło zdjęć: © Getty Images | PA Wire/PA Images

– Wcale nie musimy godzić się na biologiczny spadek sprawności, który zwykliśmy bezrefleksyjnie przypisywać starości – podkreśla dr Sabine Donnai, lekarka i ekspertka medycyny długowieczności.

:

  • Trzy skokowe momenty starzenia: Badania opublikowane w "Nature Aging" dowodzą, że spadek sprawności mózgu nie następuje liniowo, lecz przyspiesza skokowo w wieku 57, 70 i 78 lat.
  • Znaczenie 10-letniego wyprzedzenia: Odpowiednie nawyki wdrożone co najmniej dekadę przed każdym z tych przełomowych momentów decydują o tym, jak głęboki będzie spadek funkcji poznawczych.
  • Pierwsza fala (57 lat): W wieku średnim dochodzi do zauważalnego kurczenia się mózgu i ubytku istoty białej, co pogłębiają nadwaga, stany zapalne oraz spowolnienie metabolizmu.
  • Profilaktyka po pięćdziesiątce: Ochronę przed pierwszym spadkiem stanowi codzienny ruch przyspieszający tętno, kontrola hormonów oraz regularne badania poziomu cukru i cholesterolu.
  • Druga fala (70 lat): W okolicach siedemdziesiątki w mózgu nasila się odkładanie niszczącego synapsy białka tau, a proces ten drastycznie przyspiesza brak intelektualnych wyzwań po przejściu na emeryturę.
  • Prawdziwy trening i relacje: W miejsce prostych krzyżówek należy wybrać realne wyzwania umysłowe (np. naukę języków czy grę na instrumencie) oraz dbać o kontakty społeczne, gdyż izolacja zwiększa ryzyko demencji aż o 60 proc.
  • Trzecia fala (78 lat): U progu osiemdziesiątki rezerwy poznawcze zaczynają się wyczerpywać, a pogorszeniu mikrokrążenia towarzyszy nasilony, ogólnoustrojowy stan zapalny (inflammaging).
  • Samodzielność i redukcja toksyn: W podeszłym wieku kluczem do ochrony neuronów jest nieustanne przełamywanie rutyny (np. samodzielna obsługa urządzeń), obniżanie poziomu kortyzolu oraz unikanie kontaktu z mikroplastikami i toksynami środowiskowymi.

Pogorszenie funkcji poznawczych wraz z wiekiem to zjawisko naturalne. Pierwsze, subtelne sygnały pojawiają się zazwyczaj po czterdziestce. Często dopiero w okolicach 55. roku życia uświadamiamy sobie, że wchodzimy do pokoju i zupełnie nie pamiętamy, po co właściwie się w nim znaleźliśmy.

Trzy progi

Okazuje się jednak, że starzenie się układu nerwowego nie przebiega liniowo. Badania opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma "Nature Aging" wykazały obecność trzech wyraźnych fal, w których degradacja funkcji poznawczych przyspiesza w sposób skokowy. Naukowcy przeanalizowali stężenie 13 kluczowych białek we krwi powiązanych ze stanami zapalnymi i procesami neurodegeneracyjnymi, wyznaczając trzy krytyczne momenty: wiek 57, 70 oraz 78 lat.


DLA CIEBIE
Może odebrać sprawność w kilka dni. Prof. Antczak ostrzega: ten wirus bywa groźniejszy niż grypa


– Te etapy zbiegają się z wielkimi zmianami biologicznymi i społecznymi: w wieku 57 lat to radzenie sobie ze zmianami hormonalnymi i spowolnieniem metabolicznym wieku średniego; w wieku 70 lat – stymulacja mózgu po przejściu na emeryturę; a w wieku 78 lat – wielkość kapitału, czyli tzw. rezerwy poznawczej, którą zgromadziliśmy przez dekady – wyjaśnia w rozmowie z "The Telegraph" prof. Barbara J. Sahakian z Wydziału Psychiatrii Uniwersytetu w Cambridge, współautorka książki "Brain Boost".

– Podobnie jak kontrolujemy cholesterol na lata przed ryzykiem zawału serca, tak samo nawyki wdrożone co najmniej dekadę przed każdym z tych punktów zwrotnych decydują o naszej przyszłości – podkreśla badaczka.

Pierwsza fala: 57 lat

 Około 57. roku życia zaczyna być wyraźnie widoczne fizyczne kurczenie się mózgu. Proces ten powoli rusza już po trzydziestce, jednak po pięćdziesiątce nasila się ubytek istoty białej – sieci włókien nerwowych odpowiedzialnych za błyskawiczne przesyłanie sygnałów między różnymi obszarami kory mózgowej. Spada wewnętrzna "przepustowość łącza" naszego układu nerwowego.

Zjawisko to drastycznie pogłębiają niekorzystne zmiany metaboliczne typowe dla wieku średniego. – Przyrost tkanki tłuszczowej, zwłaszcza wisceralnej (brzusznej), upośledza mikrokrążenie mózgowe, nasila ogólnoustrojowy stan zapalny i generuje stres oksydacyjny uszkadzający neurony – tłumaczy dr Sabine Donnai.

Jak przeciwdziałać?

Każda aktywność przyspieszająca tętno chroni neurony. Liczą się nawyki: wchodzenie po ruchomych schodach, wstawanie z krzesła wyłącznie siłą nóg (bez podpierania się rękami) oraz rezygnacja z windy. W tym wieku obowiązkiem stają się też regularne badania: kontrola glukozy na czczo, lipidogramu oraz wskaźnika talia–biodra (WHR – u kobiet powinien wynosić poniżej 0,85, u mężczyzn poniżej 0,90).

Monitorować trzeba też układ dokrewny: poziom estrogenów, testosteronu, insuliny i kortyzolu. W przypadku kobiet w okresie okołomenopauzalnym odpowiednio dobrana hormonalna terapia zastępcza (HTZ) wykazuje silne działanie neuroprotekcyjne.

Druga fala: 70 lat 

W okolicach 70. roku życia w tkance mózgowej nasila się odkładanie patologicznego białka tau, które zaburza pracę synaps i prowadzi do ścieńczenia kory mózgowej, zwłaszcza w płatach czołowych oraz hipokampie.

Ten biologiczny proces bywa jednak katalizowany przez czynnik środowiskowy: przejście na emeryturę. – W okolicach sześćdziesiątki wielu ludzi zaczyna czuć się zbyt komfortowo. Ograniczają wyzwania intelektualne, unikają trudnych zadań i bazują wyłącznie na wypracowanej wcześniej rutynie. W neurobiologii bezwzględnie obowiązuje zasada: "używaj albo trać" (use it or lose it) – przestrzega prof. Sahakian.

Jak przeciwdziałać? W tym wieku trzeba szczególnie zadbać o trening umysłu. Proste krzyżówki i sudoku nie wystarczą, bo mózg szybko uczy się schematów. Realnym wyzwaniem są: nauka języka obcego, gra na instrumencie, taniec towarzyski czy tenis stołowy (wymagający natychmiastowej koordynacji wzrokowo-ruchowej). Z badań wynika, że osoby o rozbudowanej sieci neuronalnej potrafią kompensować uszkodzenia biologiczne i nie wykazują objawów otępienia, nawet jeśli w ich mózgu odkładają się już patologiczne blaszki amyloidowe.

Równie groźne są samotność i izolacja, które zwiększają ryzyko demencji nawet o 60 proc. Bezpośrednie kontakty, dyskusje i aktywne życie towarzyskie to jeden z najsilniejszych naturalnych czynników obniżających stężenie białek zapalnych.

Trzecia fala: 78 lat

 Około 80. roku życia lat rezerwa poznawcza zaczyna się naturalnie wyczerpywać, a przepływ krwi w drobnych naczyniach mózgowych ulega dalszemu ograniczeniu. Pogłębia się ogólnoustrojowy stan zapalny (inflammaging).

By temu przeciwdziałać, warto zadbać m.in. o cyfrową samodzielność. Zamiast prosić bliskich o konfigurację telefonu czy nowego sprzętu, warto podjąć wysiłek samodzielnego opanowania instrukcji. Przełamywanie utartych schematów (np. zamiana ról w codziennych obowiązkach między małżonkami) zmusza mózg do tworzenia alternatywnych połączeń neuronalnych.

W tym wieku szczególnie ważne staje się też ograniczanie stresu – długotrwale podwyższony poziom kortyzolu drenuje zasoby energetyczne komórek nerwowych, blokując ich procesy samonaprawcze.

Kolejnym kluczowym elementem długowieczności jest eliminacja toksyn ze środowiska. Poza rezygnacją z tytoniu i alkoholu należy ograniczyć kontakt z mikroplastikiem i substancjami zaburzającymi gospodarkę hormonalną (EDC) – np. unikać picia gorących napojów z powlekanych plastikiem kubków papierowych.

Źródła: Medonet, The Telegraph.

Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.

Wybrane dla Ciebie