Wodogłowie - przyczyny, objawy, leczenie

Wodogłowie to zaburzenia krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego. Płyn ten wytwarzany jest przez wewnątrzmózgowe przestrzenie nazywane układem komorowym. Płyn ten krąży w układzie komorowym mózgu, a następnie wypływa do przestrzeni zewnątrzmózgowych, gdzie jest wchłaniany do układu żylnego.

Płyn mózgowo-rdzeniowy dostarcza tkance nerwowej substancji odżywczych i odprowadza szkodliwe produkty przemiany materii. W normalnych warunkach fizjologicznych między wytwarzaniem płynu, jego przemieszczaniem i wchłanianiem istnieje równowaga. Jeżeli płynu mózgowo-rdzeniowego jest za mało lub jego ciśnienie jest zbyt niskie, mózg „osiada” na podstawie czaszki. Natomiast jeśli na drodze jego odpływu z wnętrza mózgu stanie jakaś przeszkoda, ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego niebezpiecznie wzrasta, powodując poszerzenie komór mózgu i ucisk na otaczającą tkankę mózgową.

Objawem wodogłowia u niemowląt jest powiększenie głowy, które zmniejsza wzrosty ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego. W przypadku wodogłowia u dzieci starszych i dorosłych rozmiar głowy nie może się zwiększyć, ponieważ kości czaszki są skostniałe i zrośnięte.

Przyczyny wodogłowia są bardzo różnorodne. Choroba może się pojawić w każdym wieku i niezależnie od płci. Do przyczyn wodogłowia zalicza się:

• wodogłowie wrodzone – wodogłowie płodu, występuje od urodzenia, jego przyczyna nie jest znana;
• krwotoki wewnątrzczaszkowe – wynaczyniona krew po skrzepnięciu może zablokować czasowo lub na trwałe przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego, doprowadzając do rozwoju wodogłowia;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – to infekcja błony śluzowej pokrywającej mózg. Powoduje obrzęk błony mózgu i może blokować odpływ płynu mózgowo-rdzeniowego;
• guzy i nowotwory mózgu – w miarę wzrostu coraz bardziej naciskają na tkankę mózgową i utrudniają odpływ płynu mózgowo-rdzeniowego;
• czynniki genetyczne – bardzo rzadka przyczyna wodogłowia.

U ponad 90% noworodków z przepuklinami oponowo-rdzeniowymi objawy wodogłowia pojawiają się w wieku niemowlęcym.

Objawy wodogłowia są uwarunkowane przez nadciśnienie wewnątrzczaszkowe. Wzrost ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego zależy od wieku dziecka, a dokładnie od budowy czaszki zmieniającej się z wiekiem. U noworodków i niemowląt kości czaszki są ze sobą luźno związane, więc wodogłowie będzie powodowało:

• powiększanie się głowy;
• napięcie i uwypuklenia ciemienia;
• poszerzenie stawów czaszki;
• opóźnienie rozwoju dziecka;
• poszerzenie żył skóry głowy.

Wodogłowie u starszych dzieci, u których czaszka jest już ostatecznie uformowana, powoduje wymioty i nasilające się bóle głowy. W ciężkich przypadkach dochodzi do ucisku na pień mózgu, co objawia się utratą przytomności, zaburzeniami krążeniowymi i oddechowymi. Stan ten świadczy o zagrożeniu życia i wymaga pilnego skontaktowania się z lekarzem.

Wodogłowie płodu można uwidocznić za pomocą badania USG już od 20. tygodnia ciąży. U części noworodków po porodzie, pomimo wykazania poszerzenia układu komorowego, nie ma klinicznych objawów aktywnego wodogłowia. Nie można jednak wykluczyć, że objawy wodogłowia nie pojawią się później, w wieku niemowlęcym. Dlatego każde niemowlę musi być poddane długoczasowej ocenie aktywności wodogłowia, która polega na:

• regularnych pomiarach obwodu głowy z nanoszeniem na siatkę centylową;
• ocenianiu napięcia ciemienia i szerokości szwów czaszki;
• ocenie rozwoju psychoruchowego dziecka;
• ocenie objawów neurologicznych;
• ocenie wielkości układu komorowego za pomocą USG przezciemieniowego u małych dzieci i tomografii komputerowej u dzieci starszych.

Podstawowym celem leczenia wodogłowia jest zapewnienie możliwie pełnego rozwoju dziecka. Narastające wodogłowie, nazywane czynnym, może być leczone tylko operacyjnie. Leczenie wodogłowia polega na ciągłym przetaczaniu płynu mózgowo-rdzeniowego z poszerzonych przestrzeni wewnątrzmózgowych do innej przestrzeni w ciele dziecka. Używa się do tego specjalnych układów zastawkowych, które pozwalają kontrolować obniżanie ciśnienia w układzie komorowym i objętość przepływającego płynu.

Nowoczesnym sposobem leczenia wodogłowia jest możliwie wczesne zakładanie układów zastawkowych, przetaczających płyn mózgowo-rdzeniowy z układu komorowego do jamy otrzewnowej. Rzadziej stosuje się odprowadzenie płynu mózgowo-rdzeniowego do pęcherzyka żółciowego i prawego przedsionka. Od sprawnego działania układu zastawkowego zależy życie i możliwość rozwoju leczonego dziecka, dlatego konieczna jest okresowa wymiana elementów zastawki, wykonywana w sposób planowany lub w razie nagłej niesprawności układu zastawkowego.

Źródła

1. Diagnostyka mózgowego porażenia dziecięcego
2. Jankowski A. Kompendium pediatrii praktycznej, Cornetis, Wrocław 2010, ISBN 978-83-61415-06-0
3. Milanowski A. (red.), Pediatria, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-098-6
4. Kawalec W., Kubicka K. Pediatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3253-9