Zapomniane zioło na trawienie i wzdęcia. Arcydzięgiel może działać mocniej, niż myślisz
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu arcydzięgiel pojawiał się w wielu zielnikach, nalewkach oraz mieszankach ziołowych stosowanych po cięższym posiłku. Aktualnie o tej roślinie jest zdecydowanie ciszej, mimo że w przeszłości była w czołówce ziół wspierających pracę układu pokarmowego. Współczesne badania w dalszym ciągu analizują te właściwości, dlatego warto sprawdzić, skąd wzięła się jej dawna reputacja.
Czym jest arcydzięgiel i skąd się wziął w tradycji ziołowej?
Arcydzięgiel trafił do europejskiej tradycji zielarskiej w czasach, gdy dostęp do przypraw i leków był mocno ograniczony. W chłodnych regionach północnej Europy uprawiano go przy domach oraz klasztorach, ponieważ dobrze znosił surowy klimat i wilgotne gleby. Zbierano głównie korzeń w drugim roku wzrostu. To właśnie wtedy oferuje więcej olejku eterycznego, czyli mieszaniny lotnych związków z intensywnym zapachem.
Suszony surowiec przechowywano w całości i rozdrabniano tuż przed przygotowaniem naparu. W dawnych zielnikach opisywano go jako roślinę podawaną po cięższych posiłkach oraz przy słabszym apetycie. Część tych zastosowań ma obecnie wstępne potwierdzenie w badaniach nad związkami goryczowymi.
Zioła fotouczulające. Uważaj, szczególnie latem
Skład chemiczny arcydzięgla i związki wpływające na układ trawienny
Korzeń arcydzięgla zawiera kilka grup związków biologicznie czynnych. Najważniejszy to olejek eteryczny w ilości zwykle około 0,5-1 procenta suchej masy, a także kumaryny, furanokumaryny, flawonoidy oraz kwasy organiczne.
Olejek składa się głównie z monoterpenów i seskwiterpenów, czyli związków odpowiedzialnych za intensywny zapach i działanie drażniące receptory smakowe. Takie działanie może pobudzać wydzielanie śliny oraz soku żołądkowego. Właśnie dlatego surowiec ten zalicza się do tak zwanych amarum aromaticum, czyli roślin goryczowych z mocnym aromatem.
Kumaryny oraz furanokumaryny to związki, które budzą największe zainteresowanie badaczy. Część z nich wykazuje działanie rozkurczowe w obrębie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, a właśnie taki mechanizm jest wstanie zmniejszać wzdęcia. Jednocześnie furanokumaryny mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Z tego powodu stosowanie wysokich dawek ekstraktów wymaga ostrożności.
W składzie obecne są także związki goryczowe, które przez pobudzenie receptorów w jamie ustnej są mogą nasilać wydzielanie enzymów trawiennych. Tu jednak potrzeba dalszych badań klinicznych, aby precyzyjnie określić skalę efektu u ludzi.
Jak arcydzięgiel wpływa na trawienie i wzdęcia?
Arcydzięgiel jak najbardziej może wpływać na trawienie poprzez działanie związków goryczowych obecnych w korzeniu. Pobudzają one receptory smaku w jamie ustnej, a takie działanie zwiększa wydzielanie soku żołądkowego oraz enzymów trzustkowych. Większa ilość tych płynów usprawnia rozkład białka oraz tłuszczu. Można to zauważyć, a raczej odczuć poprzez zmniejszenie uczucia ciężkości po obfitym posiłku. Mechanizm ten jest znany z badań nad roślinami goryczowymi, choć reakcja organizmu czasami się różni u poszczególnych osób.
W przypadku wzdęć ważny jest także wpływ na napięcie mięśni jelit. Składniki olejku eterycznego w badaniach laboratoryjnych wykazują działanie rozkurczowe. Warto jednak pamiętać, że przewlekłe wzdęcia mogą mieć różne przyczyny. Jeśli objawy są nasilone lub długo się utrzymują, samo zioło nie zastąpi diagnostyki.
Dodatkowo wstępne badania sugerują też, że wybrane związki z rodzaju Angelica mogą poprawiać funkcję komórek β trzustki i gospodarkę glukozową.
Wartości odżywcze i ciekawostki o tej roślinie
Arcydzięgiel nie jest typowym produktem spożywczym, dlatego jego wartość odżywcza, jak i energetyczna, ma mniejsze znaczenie niż skład związków czynnych. Związki czynne to nic innego jak składniki odpowiedzialne za właściwości zdrowotne danej rośliny lub produktu. Świeża łodyga zawiera niewiele kalorii, głównie z węglowodanów, a do zaoferowania ma również błonnik pokarmowy.
Korzeń w postaci suszonej ma wyższą zawartość składników, ponieważ usunięta zostaje z niego woda. Dostarcza niewielkie ilości witaminy C oraz składników mineralnych, takich jak potas i wapń, jednak porcje używane do naparu są małe, więc wkład do diety jest mocno okrojony.
Ciekawostką jest to, że w niektórych krajach północnej Europy łodygi były kandyzowane i używane w cukiernictwie. Taki proces oczywiście zwiększa zawartość cukru i kaloryczność produktu. W przemyśle spożywczym ekstrakty z arcydzięgla stosuje się także w formie naturalnego aromatu do likierów oraz napojów ziołowych. Intensywny zapach wynika z obecności olejku eterycznego, który nadaje surowcowi specyficzną nutę korzenną z lekko słodkawym akcentem.
Jak stosuje się arcydzięgiel na co dzień?
Najczęściej arcydzięgiel stosuje się w formie naparu z suszonego korzenia. Standardowa porcja to około 1-2 gramy surowca zalanego szklanką gorącej wody i parzonego przez 10-15 minut. Taki napar zwykle pije się przed posiłkiem lub bezpośrednio po nim, jeśli celem jest wsparcie trawienia. Smak jest gorzki i aromatyczny, dlatego część osób łączy go z miętą lub koprem włoskim.
Taka kompozycja nie powinna wpływać negatywnie na jego działanie. W aptekach dostępne są także nalewki oraz ekstrakty w kapsułkach, w których dawkę określa producent. Przy dłuższym stosowaniu warto zachować umiar i unikać wysokich dawek.
Kiedy warto zachować ostrożność?
Ostrożność jest zalecana osobom z chorobą wrzodową oraz nadkwaśnością, ponieważ surowce goryczowe zwiększają wydzielanie kwasu żołądkowego i nasilają pieczenie w nadbrzuszu. Arcydzięgiel nie jest także zalecany w czasie ciąży. Brakuje solidnych badań potwierdzających jego bezpieczeństwo w tym okresie, dlatego rozsądniej z niego zrezygnować.
Warto uważać przy intensywnej ekspozycji na słońce. Furanokumaryny obecne w roślinie są w stanie zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV, czyli światło ultrafioletowe. Ostrożność powinny zachować także osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe. W takiej sytuacji decyzję o stosowaniu najlepiej skonsultować z lekarzem.
Arcydzięgiel to roślina z długą tradycją stosowania przy problemach trawiennych. Zawiera związki, które wspierają wydzielanie soków trawiennych oraz zmniejszają wzdęcia, choć skala działania zależy od organizmu i dawki. Nie zastąpi diagnostyki przy nasilonych objawach, ale u części osób może być rozsądnym wsparciem po cięższym posiłku. Najważniejsze jest umiarkowanie oraz uwzględnienie przeciwwskazań.
Źródła:
- MDPI, https://www.mdpi.com/1420-3049/28/1/267
- Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S037887412400432X
- National Library of Medicine, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38580187/
Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.
