Zapomniany owoc wraca do łask. Skarbnica witaminy C i antyoksydantów

Dereń jadalny (Cornus mas) to krzew lub niewielkie drzewo należące do rodziny dereniowatych. Pochodzi z południowej i środkowej Europy oraz zachodniej Azji. Od stuleci wykorzystywano go nie tylko w kuchni, ale również w tradycyjnej medycynie. W Polsce jego uprawa z czasem straciła na znaczeniu, ale dziś roślina ponownie przyciąga uwagę.

To jeden z tych gatunków, które łączą walory ozdobne z użytkowymi. Kwitnie bardzo wcześnie – żółte kwiaty pojawiają się na pędach jeszcze przed rozwojem liści, stanowiąc cenne źródło pożywienia dla owadów zapylających.

Dereń może osiągać od 3 do nawet 6–8 metrów wysokości. Późnym latem i jesienią dojrzewają na nim niewielkie, podłużne owoce z pojedynczą pestką. Zwykle mają intensywnie czerwoną barwę, ale w zależności od odmiany spotyka się także owoce żółte, różowe, bordowe, a nawet niemal czarne.

Barwa owoców ma bezpośrednie przełożenie na ich właściwości. Ciemniejsze odmiany obfitują w antocyjany – naturalne barwniki roślinne z grupy polifenoli o silnym potencjale prozdrowotnym.

Jednym z największych atutów derenia jest wysoka zawartość witaminy C, choć jej stężenie zależy od odmiany, warunków uprawy i stopnia dojrzałości. W badaniach odnotowano od kilkudziesięciu do nawet kilkuset miligramów witaminy C w 100 g świeżych owoców.

Witamina C wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego, uczestniczy w syntezie kolagenu i chroni komórki przed stresem oksydacyjnym. Dereń dostarcza jednak znacznie więcej: oprócz antocyjanów, flawonoidów i kwasów fenolowych zawiera rzadko spotykane w owocach irydoidy (głównie kwas loganowy), które współodpowiadają za jego działanie przeciwzapalne i przeciwcukrzycowe.

Skład chemiczny owoców zmienia się wraz z dojrzewaniem. W miarę nabierania dojrzałości rośnie zawartość antocyjanów, podczas gdy ilość niektórych innych związków (w tym witaminy C) może stopniowo spadać. Nie ma więc jednego momentu, w którym dereń jest "najzdrowszy" pod każdym względem.

Związki zawarte w dereniu budzą duże zainteresowanie w kontekście profilaktyki chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych. Antocyjanom i irydoidom przypisuje się silne właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne oraz ochronne na śródbłonek naczyń krwionośnych. Przeglądy badań wskazują na ich potencjalnie korzystny wpływ na regulację profilu lipidowego, ciśnienia tętniczego oraz poziomu glukozy we krwi.

Na tym potencjał rośliny się nie kończy. Ze względu na znaczną zawartość garbników o działaniu ściągającym, owoce derenia (zwłaszcza lekko niedojrzałe) były od stuleci stosowane w medycynie ludowej przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych i biegunkach.

Tradycyjnie przypisywano im także działanie moczopędne, wspierające pracę nerek oraz wspomagające przy stanach zapalnych skóry. Badania laboratoryjne potwierdzają ponadto umiarkowane właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze ekstraktów z tej rośliny.

Dojrzałe owoce można jeść na surowo, choć ich kwaskowaty, lekko cierpki smak nie każdemu przypadnie do gustu. Z tego względu dereń najczęściej wykorzystuje się do przygotowywania soków, syropów, dżemów i konfitur. W polskiej tradycji kulinarnej zasłynął przede wszystkim jako surowiec do wytwarzania nalewki – tzw. dereniówki.

Wyrazista kwaskowatość owoców jest kulinarnym atutem, który świetnie przełamuje słodycz deserów oraz nadaje głęboki smak wytrawnym sosom do mięs. Dereń zawiera stosunkowo niewiele gęstniejących pektyn, dlatego przygotowując konfitury, warto łączyć go z owocami bogatszymi w te związki (np. z jabłkami).

Owoce derenia jadalnego są bezpiecznym składnikiem tradycyjnej diety. Należy jednak odróżnić świeże owoce i przetwory domowe od skoncentrowanych ekstraktów w formie suplementów diety, w przypadku których dane dotyczące długotrwałego stosowania w wysokich dawkach są ograniczone.

Osoby uczulone na rośliny z rodziny dereniowatych powinny go unikać. Ostrożność przy stosowaniu skoncentrowanych preparatów z derenia zaleca się także osobom przyjmującym leki przeciwcukrzycowe lub obniżające ciśnienie, ze względu na możliwą synergię działania – w takich przypadkach warto skonsultować się z lekarzem.

Choć dereń nie jest lekiem na wszystkie dolegliwości, jego owoce wyróżniają się wyjątkowo bogatym profilem odżywczym. Wysoka zawartość witaminy C, antocyjanów, irydoidów i polifenoli sprawia, że ten nieco zapomniany owoc zdecydowanie zasługuje na powrót do naszych kuchni. Nie musimy szukać egzotycznych owoców z drugiego końca świata, by wzbogacić dietę w wartościowe antyoksydanty – rodzimy dereń stanowi doskonałą, lokalną alternatywę.

Źródła:

1. Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S175646462030476X
2. MDPI, https://www.mdpi.com/1420-3049/29/2/449
3. Health Benefits Times, https://www.healthbenefitstimes.com/cornelian-cherry/