Żelazo w normie, a sił brak? Ferrytyna jest kluczowa dla organizmu

Podstawowe badanie stężenia żelaza pokazuje jedynie, ile tego pierwiastka krąży we krwi w danym momencie. Ferrytyna informuje o czymś znacznie ważniejszym: o wielkości jego rezerw zgromadzonych w tkankach.

Laboratoria podają bardzo szerokie normy referencyjne – u kobiet dolna granica bywa ustalana na kilkanaście, a górna nawet na 150 µg/l. Wynik na poziomie 18 µg/l formalnie mieści się w normie, choć w rzeczywistości oznacza już wyczerpanie zapasów. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje niedobór u dorosłych poniżej 15 µg/l, jednak wielu klinicystów za próg alarmowy uznaje wartości poniżej 30 µg/l.

Warto pamiętać, że ferrytyna jest tzw. białkiem ostrej fazy – jej stężenie fałszywie rośnie w czasie infekcji, stanów zapalnych czy chorób wątroby, maskując rzeczywisty deficyt. W takich sytuacjach próg diagnostyczny niedoboru przesuwa się do 70 µg/l. Dlatego miarodajna ocena wymaga wykonania całego panelu: ferrytyny wraz ze wskaźnikiem stanu zapalnego (CRP), pełną morfologią krwi oraz wysyceniem transferyny (wartość poniżej 20 procent oznacza, że do szpiku dociera za mało żelaza do produkcji erytrocytów).

Żelazo buduje nie tylko hemoglobinę, lecz także mioglobinę (magazynującą tlen w mięśniach) oraz enzymy mitochondrialne produkujące energię. Z tego względu wyczerpanie zapasów daje o sobie znać na długo przed rozwinięciem się jawnej niedokrwistości.

Objawia się przewlekłym zmęczeniem, spadkiem tolerancji wysiłku, marznięciem, łamliwością paznokci oraz zespołem niespokojnych nóg (RLS). Ciekawym objawem bywa pagofagia, czyli trudna do opanowania ochota na żucie lodu. W szwajcarskim badaniu z udziałem 198 kobiet z prawidłową hemoglobiną i ferrytyną poniżej 50 µg/l podawanie 80 mg żelaza elementarnego dziennie przez 12 tygodni zmniejszyło uczucie zmęczenia o 48 procent (wobec 29 procent w grupie placebo). Choć niski poziom ferrytyny bywa łączony z wypadaniem włosów, brakuje twardych dowodów na to, że sama suplementacja zatrzymuje ich utratę.

U kobiet w wieku rozrodczym główną przyczyną deficytu są obfite krwawienia miesięczne. Ponieważ mililitr krwi zawiera średnio 0,5 mg żelaza, comiesięczna utrata powyżej 80 ml krwi oznacza ubytek ponad 40 mg tego minerału. Rezerwy topnieją również w ciąży, podczas stosowania diet roślinnych oraz u biegaczy długodystansowych, u których intensywny trening nasila straty i utrudnia wchłanianie. Jednorazowa donacja krwi w punkcie krwiodawstwa uszczupla zasoby o 200–250 mg żelaza.

Drugą grupę stanowią zaburzenia wchłaniania: nierozpoznana celiakia, zakażenie bakterią Helicobacter pylori czy wieloletnie stosowanie leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego. U mężczyzn oraz kobiet po menopauzie niska ferrytyna bezwzględnie wymaga poszukiwania utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego, na przykład z wrzodów lub polipów jelita grubego.

Żelazo hemowe (z mięsa i ryb) wchłania się w ilości do 35 procent, a niehemowe (z roślin) zazwyczaj w zaledwie kilku procentach. Bogatym źródłem jest wątróbka wieprzowa (18 mg w 100 g, lecz kobiety w ciąży muszą jej unikać ze względu na nadmiar witaminy A), wołowina (2,5 mg w 100 g), soczewica (3,3 mg) oraz pestki dyni (8 mg w 100 g, czyli 2,5 mg w garści 30 g).

Witamina C może kilkukrotnie zwiększyć przyswajalność żelaza niehemowego, dlatego strączki i kasze warto łączyć z papryką, natką pietruszki lub kiszonkami. Odbudowa zapasów samą dietą przebiega powoli, ponieważ ustrój wchłania dziennie średnio 1–2 mg żelaza, a niewykorzystany nadmiar wydala. Wchłonięte żelazo jest już wykorzystywane na bieżąco lub magazynowane, głównie w wątrobie, w postaci ferrytyny.

Wchłanianie żelaza niehemowego najsilniej hamują polifenole z kawy, herbaty, kakao i czerwonego wina – czarna herbata wypita do posiłku może zredukować absorpcję o ponad połowę. Przyswajanie obu form utrudnia także wapń z nabiału i suplementów. Z kolei fityniany z nasion, strączków i ziaren można częściowo zneutralizować przez nocne namaczanie, kiełkowanie lub fermentację na zakwasie.

Kawę, herbatę czy nabiał najlepiej spożywać 1–2 godziny po posiłku bogatym w żelazo. W zrównoważonej diecie substancje te mają mniejsze znaczenie niż w testach laboratoryjnych, dlatego nie trzeba z nich całkowicie rezygnować.

Na opakowaniu leku lub suplementu kluczowa jest zawartość żelaza elementarnego (samego pierwiastka), a nie masa całego związku chemicznego – tabletka z 200 mg siarczanu żelaza dostarcza ok. 65 mg czystego żelaza. Dawkę ustala lekarz, wykluczając wcześniej hemochromatozę (genetyczne gromadzenie żelaza).

Badania zespołu z Zurychu wykazały, że dawka powyżej 60 mg żelaza elementarnego podnosi na dobę stężenie hepcydyny – hormonu hamującego wchłanianie minerału. Dlatego przyjmowanie żelaza co drugi dzień może zwiększać odsetek przyswojonego pierwiastka i zmniejszać dolegliwości żołądkowe. Preparat najlepiej zażywać rano na czczo. Ciemny stolec jest zjawiskiem niegroźnym, lecz ze względu na ryzyko zatrucia leki należy bezwzględnie trzymać z dala od dzieci.

Wczesnym sygnałem skuteczności leczenia jest wzrost liczby retikulocytów (młodych krwinek czerwonych), widoczny po ok. 7 dniach. Poziom hemoglobiny powinien wzrosnąć o ok. 20 g/l w ciągu 3–4 tygodni, natomiast ferrytyna rośnie znacznie wolniej. Po wyrównaniu hemoglobiny terapię kontynuuje się przez kolejne 3 miesiące, by odbudować tkankowe rezerwy.

Przy braku poprawy lub nietolerancji leków doustnych lekarz może zlecić żelazo dożylne (np. wlew karboksymaltozy dostarczający do 1000 mg w 15 minut). Metoda ta wiąże się z ryzykiem spadku fosforanów we krwi i reakcji nadwrażliwości, a kontrolne badanie ferrytyny wykonuje się najwcześniej po 4 tygodniach od infuzji.

Niska ferrytyna to wyraźny sygnał ostrzegawczy. Kluczowe jest połączenie trzech kroków: ustalenia przyczyny utraty żelaza, zbilansowanej diety oraz celowanej suplementacji pod kontrolą lekarza. Poprawa samopoczucia następuje zazwyczaj po kilku tygodniach, a pełna odbudowa magazynów wymaga kilku miesięcy cierpliwości.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK569880/
2. University of Geneva, https://archive-ouverte.unige.ch/unige:26252
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8744124/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3999603/
5. ScienceDirect, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916523018397?via%3Dihub
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8515119/