Zespół stopy cukrzycowej - przyczyny, objawy, leczenie

Zespół stopy cukrzycowej jest jednym z powikłań cukrzycy i może dotyczyć chorych na cukrzycę typu 1 oraz cukrzycę typu 2, leczonych insuliną oraz lekami doustnymi.

Stopa cukrzycowa ma charakterystyczny wygląd. Skóra staje się sucha, łuszcząca się, pozbawiona owłosienia, w okolicy pięt i na innych wystających częściach stopy pojawiają się pęknięcia z towarzyszącymi ogniskami owrzodzenia i martwicy.

Tkanki miękkie kończyn zanikają, paznokcie z powodu zaburzeń wzrostu są zdeformowane, a cała stopa jest niedożywiona i sina. Skóra, tkanki miękkie, mięśnie i nerwy ulegają przewlekłemu niedotlenieniu. Wpływa na to uszkodzenie naczyń tętniczych i ich stopniowe zarastanie, zmniejszanie się elastyczności naczyń i prowadzi do nasilonej miażdżycy.

Ponadto, zwiększona lepkość krwi i skłonność płytek krwi do agregacji (zlepienia się), a tym samym do tworzenia zakrzepów i zatorów, staje się przyczyną powstania stopy cukrzycowej.

Zespół stopy cukrzycowej może pojawiać się pod trzema różnmi postaciami.

Stopa neuropatyczna

Jest najczęstszą postacią (70 proc. przypadków stopy cukrzycowej). Stwierdza się ciepłą stopę o różowym zabarwieniu z wyczuwalnym tętnem oraz upośledzeniem czucia głębokiego, wyrażającego się upośledzeniem czucia wibracji.

Brak jest bolesności w ruchu, następuje niewielka bolesność w spoczynku. Struktura kości jest uszkodzona. Leczenie odbywa się w odciążeniu. Powikłanie stanowią bezbólowe owrzodzenia neuropatyczne.

Stopa niedokrwienna

Stan ten spowodowany jest miażdżycą zarostową naczyń obwodowych. Rozpoznanie uwzględnia wywiad (nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemię, palenie tytoniu), chromanie przestankowe. Stwierdza się zimną stopę z sinawym zabarwieniem oraz brak wyczuwalnego tętna na niej, martwicę lub zgorzel; zachowane jest natomiast czucie głębokie.

Obecna jest bolesność w ruchu i bardzo nasilona bolesność w spoczynku. Struktura kości jest prawidłowa. Leczenie obejmuje ruch.

Stopa neuropatyczno-niedokrwienna (postać mieszana)

Charakteryzuje się najgorszym rokowaniem. Łączy w sobie objawy stopy neuropatycznej i niedokrwiennej.

Przyczyną stopy cukrzycowej są zmiany w naczyniach krwionośnych oraz uszkodzenie włókien nerwowych – jest to tzw. neuropatia obwodowa. Powstaniu tych zmian sprzyja złe wyrównanie cukrzycy.

Neuropatia prowadzi do utraty czucia bólu i temperatury w obrębie stóp, co objawia się niezauważaniem żadnych dolegliwości, np. skaleczeń. Łatwo w takiej sytuacji o oparzenie stóp, jeżeli chory pragnie rozgrzać zmarznięte stopy o bezpośrednie źródło ciepła (piece, kominki, gorąca woda).

Również otarcie skóry spowodowane źle dopasowanymi butami bywa przyczyną powstania owrzodzeń.

Typowymi objawami stopy cukrzycowej są dolegliwości bólowe, takie jak: uczucie pieczenia, mrowienie lub drętwienie kończyn, które nasilają się zwłaszcza wieczorem lub w nocy.

Stopa cukrzyka przestaje powoli pełnić podstawową funkcję narządów stanowiących aparat podpórkowy – staje się strukturą chorą, źródłem cierpienia i dolegliwości.

Dochodzi więc do uszkodzenia struktury stopy, w obrębie której powstają: pęknięcia skóry suchej i inne choroby skóry. Z czasem stanowią zagrożenie nie tylko dla chorej kończyny, ale i dla życia chorego.

Może to doprowadzić do amputacji palców, często całej stopy, a nawet ud. Aby temu zapobiec, niezmiernie ważne są profilaktyka i leczenie zespołu stopy cukrzycowej.

Zespół stopy cukrzycowej to powikłania cukrzycy. Występuje u 15 proc. wszystkich chorych na cukrzycę. Opisane powyżej zmiany, stanowiące jedynie zarys istoty stopy cukrzycowej, są konsekwencją istnienia neuropatii cukrzycowych. Neuropatia ruchowa w przebiegu cukrzycy prowadzi do zaników mięśni i zaburzonej współpracy prostowników i zginaczy oraz zniekształcenia stopy.

Neuropatia czuciowa, poprzez zaburzenia czucia bólu temperatury, dotyku, zwiększa ryzyko urazów, które z kolei przyczyniają się do powstawania owrzodzeń. Neuropatia autonomiczna powoduje zaś powstawanie przetok tętniczo-żylnych i upośledzenie utlenowania krwi, co prowadzi do zaburzeń troficznych wpływających na owrzodzenia.

Staw Charcota (neuroartropatia)

Powikłanie zespołu stopy cukrzycowej stanowi staw Charcota (neuroartropatia). Wyróżniamy 4 fazy kliniczne tego stanu:

• Faza 1 – gorąca, czerwona, obrzęknięta stopa cukrzycowa, przypominająca zapalenie tkanek.
• Faza 2 – złamania i zwichnięcia stawów stopy.
• Faza 3 – deformacja stopy, zniszczenie stawów.
• Faza 4 – owrzodzenie w okolicy łuku stopy.

W przypadku, gdy chory znajdzie się w szpitalu, program leczniczy rozpoczyna się od unieruchomienia nogi, odciążenia jej i leżenia w łóżku.

Zapobiega to szerzeniu się zakażenia i polepsza utlenienie tkanek stopy. Chirurg usuwa tkanki martwe, podaje odpowiednie antybiotyki oraz pobiera posiewy bakteriologiczne. Lekarz ocenia też stan ukrwienia stopy z myślą o ewentualnej operacji, której celem jest polepszenie przepływu krwi w stopie. W tym celu stosuje się protezy naczyniowe, pozwalające ominąć zatkane tętnice albo sympatektomię lędźwiową.

W ten sposób można utrzymać rozszerzenie naczyń tętniczych w kończynach dolnych. Wraz z leczeniem chirurgicznym podaje się insulinę, leki wspomagające leczenie i antybiotyki. Stosuje się również odpowiednią dietę dla cukrzyków.

Zespół stopy cukrzycowej jest poważnym problemem społecznym, wymaga współdziałania lekarzy różnych specjalności. Z pewnością lepiej zapobiegać niż leczyć, więc przestrzeganie zasad profilaktyki cukrzycy staje się kwestią nadrzędną.

W przeciwnym razie pacjentowi grozi amputacja kończyny. Ważne jest, aby była wykonana w odpowiednim momencie. Jest to zabieg radykalny, ale bywa wybawieniem dla pacjenta, któremu dobre i funkcjonalne protezowanie poamputacyjne przywraca możliwość prowadzenia aktywnego życia.

Z danych amerykańskich wynika, że rocznie w USA dokonuje się u pacjentów z cukrzycą około 54 tys. amputacji, z których połowa jest poniżej kostki, połowa powyżej niej, co stanowi połowę ogółu tych zabiegów spowodowanych chorobami kończyn.

Dane statystyczne są przerażające – chorzy na cukrzycę osiągają 25 razy większą konieczność amputacji nogi niż ogół populacji, ponadto 70 proc. amputacji na świecie jest spowodowanych powikłaniami cukrzycy, a co 30 sekund na świecie dochodzi do amputacji nogi u chorego na cukrzycę. Należy jednak wspomnieć, że 85 proc. amputacji u chorych na cukrzycę można zapobiec.

Wielu przypadkom owrzodzeń, a zwłaszcza amputacji u chorych można zapobiec, pod warunkiem wczesnego rozpoznania problemu oraz odpowiedniej profilaktyki pięty cukrzycowej.

Oto kilka wskazówek.

• Utrzymanie poziomu cukru we krwi w optymalnych, fizjologicznych granicach poprzez zdrową dietę i odpowiednią dawkę leków, decyduje o uniknięciu tego powikłania.
• Wygodne obuwie z naturalnych materiałów oraz wełniane lub bawełniane skarpetki zapobiegają uszkodzeniu stopy cukrzycowej. Obuwie noszone przez chorego powinno być dostatecznie szerokie, w odpowiednich rozmiarach, obcas powinien być niski i szeroki.
• Pielęgnacja stóp to podstawa. Oszczędnie i delikatnie obcinaj paznokcie i wycinaj skórki. Miejsca zmienione chorobowo natłuszczaj – można stosować maść witaminową.
• Nie wolno lekceważyć nawet lekkich skaleczeń, należy je zabezpieczyć jałowymi opatrunkami, a jeżeli nie goją się – wymagają natychmiastowej konsultacji z lekarzem.
• Powinno się unikać spacerów na boso (nawet po domu) oraz stosowania maści na odciski.

Paznokcie powinny być obcięte prosto - nie na kształt litery V - ale niezbyt krótko. Jeżeli chory na cukrzycę ma problem z obcięciem paznokci, powinien skorzystać z pomocy personelu medycznego.

Źródła

1. Stopa cukrzycowa jako jedno z najpoważniejszych powikłań cukrzycy
2. Karnafel W. Stopa cukrzycowa, Czelej, Lublin 2008, ISBN 978-83-60608-081
3. Czech A., Tatoń J. CUKRZYCA: Podręcznik diagnostyki i terapii, Elamed, Katowice 2009, ISBN 978-83-61190-01-1
4. Moczulski D. Wielka interna - diabetologia, Medical Tribune Polska, Warszawa 2010, ISBN 978-83-60135-85-3
5. Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0
6. Sieradzki J. Cukrzyca, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 83-89861-90-0