Wstrząs anafilaktyczny

Wstrząs anafilaktyczny to ciężka, uogólniona reakcja nadwrażliwości (w której dochodzi do zagrażającego życiu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi), pojawiająca się w odpowiedzi na kontakt z określonym czynnikiem wywołującym. Czynnik ten w prawidłowych warunkach nie powinien wywoływać takiej reakcji, jednak u osób predysponowanych po dostaniu się do organizmu, bardzo szybko, bo już w czasie kilku minut (czasem nawet kilku sekund), uruchamia on kaskadę przemian, która w efekcie doprowadza do ciężkiego zaburzenia funkcjonowania organizmu w postaci wstrząsu.

Przyczyny i objawy wstrząsu anafilaktycznego

Ramię z obrzękiem zwanym pokrzywką

Ramię z widocznym obrzękiem pokrzywki.... »

W dużym uproszczeniu patomechanizm wstrząsu anafilaktycznego polega na uwalnianiu w odpowiedzi na dany czynnik wielu różnych substancji, m.in. z komórek tucznych. Najważniejsze z nich to histamina, tryptaza oraz metabolity kwasu arachidonowego, tj. prostaglandyny, leukotrieny. To właśnie one są odpowiedzialne za wystąpienie objawów reakcji anafilaktycznej pod postacią pokrzywki, zaczerwienienia, świądu i obrzęku skóry, zimnych potów, wymiotów i biegunki, a w następnej fazie również obrzęku górnych dróg oddechowych i pojawienia się duszności, kaszlu, chrypki i świstów. Jeżeli reakcja trwa dłużej, substancje te, głównie histamina, działając na naczynia krwionośne prowadzą do ich rozszerzenia i zwiększenia przepuszczalności. W efekcie dochodzi do przemieszczenia dużej ilości płynów ze światła naczyń do przestrzeni pozanaczyniowej, powstania obrzęku i dramatycznego w skutkach obniżenia ciśnienia krwi, utraty przytomności, z zatrzymaniem oddychania i krążenia włącznie. Przy dużym spadku ciśnienia krwi dochodzi do odruchowego pobudzenia akcji serca (tachykardia). Jak wcześniej wspomniano, całość tych przemian zachodzi w organizmie błyskawicznie.

Czynnikiem wywołującym wstrząs anafilaktyczny może być wiele różnych substancji. Najczęściej są to jady owadów błonkoskrzydłych (osy, pszczoły), kontaky skóry z roślinami zawierającymi histaminę w swoich tkankach, leki (np. antybiotyki, opioidy, leki zwiotczające, niesteroidowe leki przeciwzapalne, jak aspiryna), krew i preparaty krwiozastępcze (dekstran, HES, albumina), szczepionki i surowice odpornościowe, kontakt z lateksem, pokarmy (zwłaszcza ryby, owoce morza, cytrusy, orzeszki ziemne), alergeny z powietrza (sierść zwierząt) oraz radiologiczne środki cieniujące.

Leczenie wstrząsu anafilaktycznego

W leczeniu wstrząsu ważne jest, aby działać bardzo szybko. Jeżeli to możliwe, należy usunąć źródło alergenu. W pierwszym etapie leczenia wstrząsu anafilaktycznego należy ocenić stan pacjenta - drożność dróg oddechowych, oddychanie i krążenie i w razie potrzeby zastosować intubację dotchawiczą oraz podjąć resuscytację. Należy również podawać tlen oraz zapewnić dostęp do żyły i przetaczać duże ilości płynów, aby uzupełnić objętość, która przemieściła się do przestrzeni pozanaczyniowej. Następnie podać we wlewie dożylnym 0,5 mg adrenaliny i w razie potrzeby dawkę powtarzać. Podaje się również leki przeciwhistaminowe (I generacja antagonistów receptorów H1) dożylnie (np. klemastynę). Glikokortykosteroidy (jak metyloprednizolon czy hydrokortyzon) podawane są zapobiegawczo w celu zmniejszenia ryzyka pojawienia się znów reakcji anafilaktycznej i wstrząsu anafilaktycznego. W razie skurczu oskrzeli i wystąpieniu trudności w oddychaniu stosuje się B-mimetyki rozszerzające oskrzela (np. salbutamol). Ponadto, należy monitorować pacjenta przez 8 do 24 godzin po ustąpieniu objawów wstrząsu.

Zapobieganie wstrząsowi anafilaktycznemu

Ponieważ wstrząs anafilaktyczny jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, ważne jest, aby w przyszłości zapobiegać jego ponownemu wystąpieniu. Przede wszystkim należałoby zidentyfikować czynnik, który wywołał taką reakcję. Dzięki temu będzie możliwe unikanie ponownego z nim kontaktu. Nie zawsze jednak taka identyfikacja jest możliwa. Profilaktycznie więc przed każdym podaniem jakiegoś leku czy szczepionki trzeba poinformować personel medyczny o tym, że w przeszłości wystąpił wstrząs anafilaktyczny. Pozwoli im to zachować wszelką ostrożność i być odpowiednio przygotowanym w razie ponownego jego wystąpienia. Można także, na przykład w razie uczulenia na jady owadów, zaopatrzyć się w gotowe do podania ampułkostrzykawki z adrenaliną, które wstrzykuje się domięśniowo, jeżeli dojdzie do ukąszenia i które zabezpieczą przed rozwojem reakcji anafilaktycznej i wstrząsu.