Chikungunya coraz bardziej nam zagraża? "Ekspansja choroby na północ to tylko kwestia czasu"

Chikungunya przez dekady była dla Europejczyków egzotycznym słowem z podręczników medycyny podróży. Wirus po raz pierwszy wykryto w 1952 roku w Tanzanii i przez długi czas pozostawał problemem regionów tropikalnych, gdzie notuje się miliony zachorowań rocznie. Teraz jednak to, co wydawało się odległe, zaczyna przybierać bardzo konkretny kształt tu, na naszym kontynencie. Najnowsza analiza pokazuje, że choroba może być przenoszona przez komary na terenie większości Europy, a w niektórych miejscach okno ryzyka trwa miesiącami.

Kluczowym graczem jest komar tygrysi (Aedes albopictus) – inwazyjny gatunek, który w ostatnich dekadach rozprzestrzenił się w Europie. Gryzie w ciągu dnia i coraz lepiej radzi sobie w umiarkowanym klimacie. Wykryto go już w Wielkiej Brytanii, choć nie jest tam jeszcze trwale zadomowiony. Wraz z ociepleniem temperatury rosnącego szybciej w Europie niż globalnie jego zasięg przesuwa się na północ.

- Tempo globalnego ocieplenia w Europie jest mniej więcej dwukrotnie większe niż w skali świata, a dolny próg temperatury dla szerzenia się wirusa ma ogromne znaczenie – dlatego nasze nowe szacunki są dość szokujące. Ekspansja choroby na północ to tylko kwestia czasu – mówi Sandeep Tegar z UK Centre for Ecology and Hydrology (UKCEH).

Najbardziej niepokojące jest to, że granica temperatur, przy których wirus może się skutecznie namnażać w ciele komara, okazała się niższa niż wcześniej przyjmowano. Badacze, korzystając z danych z 49 wcześniejszych prac, wyliczyli, że punkt odcięcia dla transmisji wynosi 13-14 stopni Celsjusza. To zasadnicza różnica wobec starszych szacunków (16-18 stopni C), bo oznacza, że sezon, w którym choroba może się pojawić lokalnie, znacznie się wydłuża.

W praktyce infekcje mogą być możliwe przez ponad sześć miesięcy w roku w Hiszpanii, Portugalii, we Włoszech czy w Grecji. W Belgii, Francji, Niemczech i Szwajcarii okno ryzyka ma trwać od trzech do pięciu miesięcy, a w południowo-wschodniej Anglii – około dwóch miesięcy.

Mechanizm rozprzestrzeniania jest pozornie prosty, ale zależy od detali biologii komara. Kiedy owad ukąsi osobę zakażoną, wirus trafia do jego przewodu pokarmowego. Po okresie inkubacji pojawia się w ślinie, dzięki czemu kolejne ugryzienie może zakazić następną osobę. Problem w tym, że jeśli inkubacja trwa dłużej niż życie komara, łańcuch transmisji się urywa. Dlatego temperatura, która przyspiesza procesy zachodzące w organizmie owada, staje się czynnikiem krytycznym.

Europa przez lata korzystała z naturalnej "przerwy" w postaci chłodnych zim. Niskie temperatury ograniczały aktywność komara tygrysiego i działały jak bariera, która wygaszała ogniska między sezonami. Jednak naukowcy zaczynają obserwować całoroczną aktywność komara w południowej Europie. Steven White z UKCEH nie ukrywa, że to może zmienić skalę zagrożenia.

- Nasza intuicja podpowiada, że ogniska będą znacznie większe, bo nie będzie tej naturalnej bariery – mówi ekspert.

W ostatnich latach odnotowywano w Europie raczej pojedyncze przypadki, ale obraz szybko się zmienia. W 2025 roku doszło do dużych ognisk we Francji i we Włoszech, liczonych w setkach zachorowań. White zwrócił uwagę na tempo skoku statystyk.

- Widzimy gwałtowne zmiany i to budzi niepokój. Jeszcze do zeszłego roku Francja odnotowała w ciągu około 10 lat trzydzieści kilka przypadków chikungunyi. W zeszłym roku miała ich ponad 800 – mówi. Część infekcji była powiązana z podróżami i wirusem przywożonym z terytoriów zamorskich Francji, gdzie trwały ogniska, m.in. z Reunionu.

Choroba powoduje silne, długotrwałe bóle stawów, potrafi unieruchomić pacjenta na wiele miesięcy, a u małych dzieci i osób starszych może okazać się śmiertelna. Dr Diana Rojas Alvarez z WHO wskazuje, że skutki mogą się ciągnąć latami.

- Chikungunya bywa wyniszczająca: nawet 40 proc. osób może nadal doświadczać zapalenia stawów lub bardzo silnego bólu po pięciu latach – podkreśla.

Co można zrobić? WHO zwraca uwagę, że Europa wciąż ma szansę ograniczyć rozprzestrzenianie komarów. Kluczowe są proste działania lokalne: usuwanie stojącej wody, w której owady się rozmnażają, oraz edukacja mieszkańców. Z perspektywy jednostki liczy się ochrona przed ugryzieniami: długie, jasne ubrania i repelenty. W tle konieczne są też systemy nadzoru – monitorowanie obecności komara tygrysiego i szybkie wyłapywanie pierwszych lokalnych transmisji.

Szczepionki przeciw chikungunyi istnieją, ale są kosztowne, a najbezpieczniejsza strategia na teraz pozostaje profilaktyka. Zwłaszcza że komar tygrysi nie przenosi jedynie jednego wirusa.

Źródło: theguardian.com, ecdc.europa.eu, thelancet.com