Gorączka okopowa – przyczyny, objawy i leczenie

Gorączka okopowa jest wywołana przez bakterię Bartonella quintana. Po raz pierwszy opisano ją podczas I wojny światowej. Wówczas zapadł na nią milion żołnierzy walczących na frontach Europy Zachodniej i Wschodniej. Obecnie najczęściej spotyka się ją u osób bezdomnych.

Inne nazwy gorączki okopowej (ang. trench fever) to:

• gorączka pięciodniowa (łac. febris quintana), z uwagi na nawracającą gorączką, trwającą za każdym razem około pięciu dni,
• gorączka bolesnych goleni (ang. shin bone fever), w związku z jednym z objawów choroby, to jest bólami kończyn dolnych,
• gorączka wołyńska (Wołyń to kraina historyczna na Ukrainie),
• gorączka Mozy (Mroza to rzeka we Francji),
• choroba Hisa-Wernera (od nazwisk odkrywców zespołu: Wilhelma Hisa Jr. i Heinricha Wernera),
• miejska gorączka okopowa (ang. urban trench fever). Nazwa nawiązuje do pojawiania się jej wśród bezdomnych w amerykańskich metropoliach.

Czynnikami ryzyka, związanymi z zakażeniem bakterią Bartonella quintana i zachorowaniem na gorączkę okopową, są złe warunki socjoekonomiczne i higieniczne oraz alkoholizm. Ma to związek z tym, że głównym wektorem przenoszącym zakażenie na człowieka jest wesz. Źródłem zakażenia mogą być również hipotetycznie kleszcze z rodzaju Ixodes oraz pchły. To dlatego najważniejszym sposobem zapobiegania chorobie jest dbałość o higienę osobistą oraz zwalczanie wszawicy.

Dla Bartonella quintana typowym wektorem jest wesz ludzka (Pediculus humanus corporis). To powszechnie występujący owad, który przy niedostatecznych warunkach sanitarnych łatwo przenosi się z człowieka na człowieka.

Bakterie wywołujące gorączkę okopową przenikają do krwi poprzez otarcia czy miejsca ukłuć, ale również bezpośrednio podczas żerowania na ciele gospodarza. Następnie patogeny obecne w odchodach wszy, przenikają do czerwonych krwinek oraz komórek śródbłonka naczyń. Okres inkubacji wynosi od 5 do 20 dni.

Pierwszym objawem bakteriemii są napady dreszczy poprzedzających gorączkę. Później choroba może mieć różny przebieg. Opisano cztery charakterystyczne typy:

• pojedynczy epizod gorączki. W najkrótszej formie pojedynczy atak gorączki kończy się po 4–5 dniach. Wirus obumiera, a chory wraca do pełnego zdrowia,
• krótki okres gorączki trwającej typowo poniżej tygodnia. Zwykle pacjent doświadcza kilku napadów gorączkowych, a każdy z nich trwa około 5 dni. Oznacza to, że epizody gorączki trwające około 5 dni są przeplatane okresami bezobjawowymi trwającymi również około 5 dni,
• przetrwała i wyniszczająca choroba gorączkowa, która trwa nawet dłużej niż miesiąc. Charakteryzuje się nieustępującą, podwyższoną temperaturą ciała przez kilka tygodni. Pojawiają się cyklicznie bóle głowy. Choroba jednak najczęściej mija samoczynnie, bez konsekwencji i powikłań,
• rzadko, ale zdarza się, że objawy gorączkowe w ogóle nie występują.

Gorączce pięciodniowej towarzyszą takie objawy jak:

• ból głowy,
• sztywność karku,
• światłowstręt, zapalenie spojówek,
• duszność,
• ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka,
• bóle kończyn dolnych,
• plamista wysypka.

U wielu chorych stwierdza się bakteriemię, czyli obecność bakterii w krwi. Sporadycznie dochodzi do zapalenia wsierdzia. U nosicieli HIV pojawiają się nieswoiste objawy wycieńczenia, bóle ciała, utrata wagi.

Rozpoznanie gorączki okopowej najczęściej opiera się na badaniach serologicznych lub izolacji Bartonella quintana z krwi. Chorobę sugeruje obecność czynników sprzyjających zakażeniu w wywiadzie i typowy przebieg.

Rozpoznanie ostateczne można wykonać na podstawie posiewu metodą zmodyfikowaną, hodowli tkankowej patogenu, badań serologicznych, immunocytochemicznych lub wykorzystujących metody molekularne (głównie PCR).

Choroba najczęściej nie ma poważnych konsekwencji i nie zagraża życiu. W jej leczeniu stosuje się antybiotyki oraz leczenie objawowe. Przy wdrożeniu odpowiedniej antybiotykoterapii rokowanie u osób bez upośledzonej odporności jest zwykle pomyślne. Dobrą odpowiedź kliniczną uzyskano stosując antybiotyki z grupy makrolidów, tetracyklin oraz ryfampicyny.