Jesz dużo cukru, ale nie tyjesz? To wcale nie jest dobra informacja

To, czy nadmiar cukru powoduje przyrost masy ciała, zależy od bilansu energetycznego oraz indywidualnych cech organizmu. Jeden gram cukru dostarcza 4 kcal, więc szklanka słodzonego napoju to nawet 100 kcal.

U jednych osób ten ładunek przekształca się w tkankę tłuszczową, u innych zostaje spalony dzięki wyższemu metabolizmowi spoczynkowemu czy większej spontanicznej aktywności fizycznej (NEAT) – takiej jak gestykulacja, wiercenie się czy częste wstawanie. Ważna jest także termogeneza poposiłkowa, czyli energia zużywana na trawienie.

Czynniki genetyczne wpływają z kolei na apetyt, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej oraz liczbę komórek tłuszczowych zdolnych do magazynowania nadmiaru energii. Niska waga bywa więc efektem sprzyjających cech wrodzonych, a nie braku szkodliwego wpływu cukru na organizm.

Płaski brzuch nie oznacza braku tłuszczu wewnątrz ciała. Istnieje zjawisko określane skrótem TOFI (Thin Outside, Fat Inside – szczupły na zewnątrz, otłuszczony wewnątrz). Dotyczy ono tłuszczu trzewnego, który gromadzi się głęboko w jamie brzusznej i otacza wątrobę, trzustkę i jelita.

W przeciwieństwie do tłuszczu podskórnego, tkanka trzewna jest niezwykle aktywna metabolicznie – wydziela związki zapalne oraz wolne kwasy tłuszczowe bezpośrednio do krwiobiegu, zaburzając gospodarkę hormonalną. Prawidłowa masa ciała i szczupła talia nie chronią przed tłuszczem trzewnym przy diecie bogatej w cukry proste i braku ruchu. Stan ten można wykryć w badaniu składu ciała (BIA) lub rezonansie magnetycznym.

Insulinooporność to stan, w którym komórki tracą wrażliwość na działanie insuliny – hormonu umożliwiającego transport glukozy z krwi do wnętrza komórek. Trzustka kompensuje ten opór, produkując coraz większe ilości hormonu (hiperinsulinemia), co przez pewien czas pozwala utrzymać prawidłowy poziom cukru na czczo.

U osób szczupłych problem ten jest rzadko podejrzewany. W medycynie profil ten określa się jako MONW (Metabolically Obese Normal Weight – otyłość metaboliczna przy prawidłowej masie ciała). Wyróżnia go niska masa mięśniowa, siedzący tryb życia oraz częste sięganie po słodycze. Mięśnie zużywają najwięcej glukozy, dlatego ich niedobór osłabia jej wychwyt. Diagnoza pojawia się często za późno, a dokładniej, gdy trzustka nie nadąża już z produkcją insuliny.

Wątroba jest głównym narządem metabolizującym fruktozę, która stanowi połowę cząsteczki zwykłego cukru stołowego (sacharozy). Gdy do organizmu trafia jej nadmiar, komórki wątrobowe uruchamiają proces lipogenezy de novo, czyli syntezy tłuszczu z węglowodanów.

Nagromadzenie lipidów w narządzie prowadzi do stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD). Proces ten rozwija się niezależnie od wagi ciała. Największym zagrożeniem są słodzone napoje – płynna fruktoza wchłania się gwałtownie i w wysokim stężeniu. Puszka słodkiego napoju dostarcza ok. 35 g cukru, pokrywając większość dziennego limitu.

Tłuszcz wyprodukowany z cukru w wątrobie zostaje spakowany w cząsteczki VLDL i uwolniony do krwiobiegu, wywołując wzrost stężenia trójglicerydów (norma na czczo wynosi poniżej 150 mg/dl). Równolegle spada poziom "dobrego" cholesterolu HDL, a cząsteczki "złego" cholesterolu LDL stają się małe i gęste, przez co łatwiej przenikają do ścian tętnic, przyspieszając miażdżycę.

Taki zaburzony profil lipidowy (dyslipidemia aterogenna) rozwija się również u osób szczupłych spożywających duże ilości cukru. Podwyższone trójglicerydy przy niskim HDL to jeden z najwcześniejszych sygnałów zaburzeń metabolicznych, występujący zanim glikemia na czczo przekroczy normę.

Duża porcja cukru prostego wywołuje gwałtowny skok glukozy we krwi, a następnie jej szybki spadek, co obciąża trzustkę i nasila łaknienie. Przez lata trzustka odpowiada na te wahania wyrzutami insuliny, utrzymując glikemię na czczo na prawidłowym poziomie (poniżej 100 mg/dl).

Zaburzenia ujawniają się jednak po posiłku, gdy poziom cukru opada zbyt wolno. Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się przy glikemii na czczo wynoszącej 100–125 mg/dl lub hemoglobinie glikowanej HbA1c w przedziale 5,7–6,4 procent. Szczupła sylwetka nie wyklucza cukrzycy typu 2, jednak wczesne wykrycie zaburzeń daje większą szansę na ich cofnięcie.

Aby ocenić stan zdrowia metabolicznego mimo prawidłowej masy ciała, warto regularnie wykonywać pakiet badań diagnostycznych:

• Lipidogram – ocena cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i trójglicerydów;
• Gospodarka węglowodanowa – glukoza oraz insulina na czczo (pozwalające wyliczyć wskaźnik HOMA-IR) i hemoglobina glikowana (HbA1c);
• Próby wątrobowe – enzymy ALT i AST (wskaźniki obciążenia miąższu wątroby – podwyższony ALT często jest pierwszym znakiem stłuszczenia);
• Pomiary pomocnicze – pomiar obwodu talii (norma poniżej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn) oraz badanie składu ciała (BIA).

Wyniki na granicy normy warto zawsze skonsultować z lekarzem.

Masa ciała to tylko jedna z cyfr i nie odzwierciedla stanu naczyń oraz narządów wewnętrznych. Osoba o szczupłej sylwetce spożywająca duże ilości cukru może zmagać się ze stłuszczeniem wątroby, insulinoopornością i zaburzeniami lipidowymi w takim samym stopniu jak osoba z nadwagą. Ograniczenie cukrów prostych, dbanie o aktywność fizyczną i masę mięśniową oraz regularna profilaktyka laboratoryjna to najważniejsze filary utrzymania zdrowia metabolicznego.

Źródła:

1. Cambridge University, https://www.cambridge.org/core/journals/nutrition-research-reviews/article/excess-body-fat-in-obese-and-normalweight-subjects/820BA0E5D204E5DD5C6AFF1E795C5616
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8776153/
3. Journal of Hepatology, https://www.journal-of-hepatology.eu/article/S0168-8278(21)00161-6/fulltext
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12436519/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7268926/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4016563/