Neuroplastyczność – ćwiczenia, rodzaje i rola

Neuroplastyczność (neural plasticicy) z definicji to cecha układu nerwowego, która umożliwia rozwijanie się centralnego układu nerwowego mózgu pod wpływem zmiennych uwarunkowań otoczenia, zapamiętywanie i uczenie się nowych umiejętności, adaptację do zmian zachodzących w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym, a także aktywizację procesów kompensacyjnych w wypadku schorzeń neurologicznych.

To możliwe, ponieważ układ nerwowy jest siecią powiązanych ze sobą komórek nerwowych (sieć neuronowa), pomiędzy którymi dochodzi do oddziaływania.

U podstaw zmian neuroplastycznych leży zmiana siły połączeń międzyneuronalnych, czyli zmiana siły i liczby połączeń synaptycznych. Plastyczność synaptyczna, bo o niej mowa, prowadzi do zmian struktury synaps i kolców dendrytycznych, synaptogenezy i modyfikacji aksonów.

Współczesna nauka prezentuje szeroką definicję neuroplastyczności. Punktem wyjścia jest jednak zawsze zmiana siły połączeń między neuronami oraz zmiana liczby połączeń.

Wyróżnia się wiele rodzajów plastyczności. To na przykład:

• neuroplastyczność rozwojowa, która odpowiada za dostosowanie się młodego organizmu do środowiska w wyniku interakcji z nim,
• neuroplastyczność kompensacyjna (pouszkodzeniowa) dorosłego mózgu. To tworzenie nowej sieci połączeń nerwowych, które przejmują funkcje utraconych w wyniku ubytku tkanki nerwowej obszarów, które są odpowiedzialnej za czynność lub funkcje,
• plastyczność wywołana wzmożonym doświadczeniem czuciowym lub ruchowym, co odnosi się do doświadczeń powielanych, gdy szlaki neuronalne są wzmacniane poprzez ciągłe powtarzanie,
• plastyczność związana z uczeniem się i pamięcią, gdy powtarzanie czynności i utrwalanie jej w pamięci tworzą się nowe połączenia i ścieżki neuronalne,
• plastyczność występująca przy powstawaniu uzależnień, kiedy do utrwalenia zachowania dochodzi wskutek pobudzenia w układzie nagrody (dopaminergicznym).

Najbardziej efektywna jest plastyczność mózgu u dzieci. Młody człowiek nabywa doświadczenia poprzez zmysły, a wraz z rozwojem i dojrzewaniem mózgu pojawiają się nowe połączenia nerwowe, usprawnia się komunikacja, czyli precyzja połączeń pomiędzy różnymi obszarami mózgu. Większą plastyczność i skłonność do tworzenia nowych połączeń nerwowych mózg wykazuje we wczesnym okresie rozwoju.

Neuroplastyczność mózgu u dorosłych nie jest już tak intensywna, jak u dzieci, choć mózg wciąż może wytworzyć nowe połączenia nerwowe zarówno samoistnie, jak i dzięki rehabilitacji. Badania dowiodły, że mózg tworzy się i zmienia w ciągu życia, a reorganizacja funkcjonalna i strukturalna synaptycznych połączeń sieci neuronowych umożliwia nabywanie nowych umiejętności do późnej starości.

Dlaczego neuroplastyczność mózgu jest taka ważna? W rozwijającym się mózgu pozwala na dostosowanie zmian rozwojowych do bodźców płynących ze środowiska i na uczenie się.

W dorosłym mózgu zmiany neuroplastyczne są podstawą uczenia się i pamięci, to znaczy powstawania nowych obwodów neuronalnych służących śladowi pamięciowemu.

Neuroplastyczność jest również podstawą naprawy mózgu u osób dorosłych, które przebyły mózgowe w postaci udarów, wylewów, a także chorujących na stwardnienie rozsiane (SM), chorobę Alzheimera, chorobę Parkinsona, ADHD czy zaburzenia funkcji poznawczych.

Mówi się, że by zachować i zwiększyć neuroplastyczność, trzeba próbować nowych rzeczy, uczyć się i zmuszać mózg do intensywnej pracy przy nowych zadaniach. Kluczowe jest, by sygnały nie przebiegały wciąż tymi samymi ścieżkami neuronalnymi.

Co zatem warto robić, by zwiększyć neuroplastyczność? Uprawiać sport i podróżować, uczyć się języków obcych czy gry na instrumentach. Dbać o sen, racjonalną dietę i higieniczny tryb życia. Rozwiązywać krzyżówki i czytać.

Warto również zająć się twórczością artystyczną: malować, pisać czy rzeźbić. Ważne jest również, by rzadziej używać ręki, która dominuje. Używanie niedominującej ręki do prostych czynności, takich jak mycie zębów czy pisanie SMS-ów, pomaga w tworzeniu nowych ścieżek nerwowych i wzmacnia łączność między komórkami mózgu. Owe ćwiczenia poznawcze są znane jako neurobik.