Problem dotyka 9 mln Polaków. Mówią na nią "matka wszystkich chorób"

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że co roku w wyniku powikłań otyłości umiera 2,5-2,7 mln osób na świecie. W 2024 r. na podstawie danych z Narodowego Funduszu Zdrowia oraz Głównego Urzędu Statystycznego Naczelna Izba Kontroli oszacowała, że w Polsce 9 mln osób cierpi na otyłość, a 18 mln ma nadwagę. Dla porównania: to więcej niż wszystkich pacjentów z nadciśnieniem czy cukrzycą razem wziętych.

- Nadmiar zgromadzonej tkanki tłuszczowej jest nie tylko problemem estetycznym, ale powoduje szereg zaburzeń metabolicznych. W konsekwencji prowadzić może do rozwoju szeregu chorób m.in. schorzeń układu sercowo-naczyniowego w tym zawałów serca, udarów mózgu, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, zwiększonego ryzyka powikłań zatorowo-zakrzepowych czy powikłań ze strony układu kostno-stawowego. Choroba otyłościowa ma także negatywny wpływ na płodność zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Możemy zatem powiedzieć, że choroba otyłościowa jest matką wszystkich chorób - mówił w rozmowie z PAP endokrynolog prof. Wojciech Bik, kierownik Zakładu Neuroendokrynologii Klinicznej CMKP oraz wiceprezes Polskiego Towarzystwa Neuroendokrynologii i przewodniczący Sekcji Badań Podstawowych Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości.

Zbędne kilogramy niosą ze sobą wyższe ryzyko wystąpienia nadciśnienia, cukrzycy typu 2 czy podwyższonego poziomu cholesterolu. Jednak - jak wskazuje WHO - to nie wszystko. Otyłość to także większe ryzyko przewlekłych chorób układu oddechowego czy układu sercowo-naczyniowego. Ponadto badania WHO powiązały z otyłością aż 13 rodzajów raka, w tym raka jelita grubego, gruczolakoraka przełyku, raka piersi po menopauzie, trzonu macicy i nerek.

Z danych Eurostatu wynika, że największy odsetek osób z nadwagą w krajach unijnych występuje w grupie wiekowej 65–74 lata i wynosi 63,6 proc.

- Seniorzy często spożywają przetworzone jedzenie. Ilościowo nie jedzą dużo, ale produkty, które lądują na ich talerzach, najczęściej są bardzo kaloryczne. Ponadto osoby starsze często zmagają się z różnego rodzaju chorobami i nie są już tak aktywne fizycznie, więc tych kalorii nie spalają. Wiele osób zaskoczę, ale często u osób starszych otyłość idzie w parze z niedożywieniem. Ponieważ niedożywienie może być nie tylko ilościowe, ale też jakościowe - wyjaśnia w rozmowie z WP abcZdrowie dietetyk kliniczny Kamil Paprotny.

- W diecie osób starszych często brakuje wystarczających składników odżywczych na przykład białka czy dodatków warzywnych i orzechów, których nie spożywają ze względu na braki w uzębieniu. Ich dieta jest bardzo uboga i to powoduje to niedożywienie jakościowe. Zatem u seniorów często obserwujemy niepokojące zjawisko, w którym mimo zwiększonej masy ciała, może jednocześnie dojść do niedożywienia, czyli niedoboru składników odżywczych - dodaje ekspert.

Słowa eksperta potwierdzają również liczne raporty Eurostatu, z których wynika, że co piąty senior w Unii Europejskiej cierpi z powodu niedożywienia. Ryzyko jego wystąpienia gwałtownie wzrasta po 75. roku życia.

- To niedożywienie może mieć wiele przyczyn. Z jednej strony może być wywoływane przez rozmaite choroby, z którymi osoby starsze się zmagają. Zaliczamy do nich na przykład nowotwory, choroby przewodu pokarmowego czy zaburzenia endokrynologiczne. Może ono wynikać także z czynników psychicznych. Seniorzy często czują się samotni i po prostu nie mają ochoty na spożywanie posiłków. Często ich apetyt jest także mniejszy i zmienia się odczuwanie smaku. W niektórych przypadkach odpowiednie odżywianie jest uniemożliwione przez problemy stomatologiczne - tłumaczy Paprotny.

Dietetyk podnosi, że w Polsce jednym z głównych złych nawyków żywieniowych wśród seniorów jest nadmierne spożywanie cukrów prostych i tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, a także żywności ultraprzetworzonej (UPF). A ta spożywana w nadmiarze zwiększa ryzyko wczesnej śmierci. Takie wnioski płyną z badania opublikowanego w 2025 r. na łamach "American Journal of Preventive Medicine".

- Choroby serca, stłuszczenie wątroby, nerek, cukrzyca, większe ryzyko demencji, a także niektóre nowotwory - dramatycznych skutków takiej diety jest wiele. Dlatego należy przede wszystkim postawić na edukację, by z takim sposobem żywienia u seniorów walczyć. Osoby starsze trzeba aktywizować, zmienić jakość produktów, które spożywają, a także zadbać o kwestie stomatologiczne, by taki pacjent mógł pogryźć, to co spożywa bez bólu - podnosi Paprotny.

Jedną z inicjatyw ukierunkowanych na redukcję problemów żywieniowych u seniorów jest utworzone w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025 Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Eksperci z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH-PIB opracowali tzw. Talerz Zdrowego Żywienia, czyli model odżywiania dla osób starszych, którzy nie cierpią na choroby współistniejące wymagające indywidualnej modyfikacji.

Paprotny uważa, że to bardzo dobra inicjatywa i przyznaje, że w swoim gabinecie często spotyka się z osobami starszymi. Główne problemy, z którymi się zmagają, to brak ruchu, spadek apetytu, ale też braki w uzębieniu, które uniemożliwiają im odpowiednie odżywianie.

- Ostatnio pracowałam z pacjentem po siedemdziesiątce, który musiał przygotować się do operacji. Niestety w ostatnich latach jego waga drastycznie wzrosła. Zaczęliśmy od wizyty u stomatologa, gdzie dobrano mu protezę. Następnie rozpisaliśmy nowy plan żywieniowy i zaplanowaliśmy aktywność fizyczną. Ten mężczyzna miał zalecenie, by spacerować i jeździć na stacjonarnym rowerku. Udało mu się zrzucić 20 kg. Pod koniec naszej pracy powiedział mi, że odmłodziłem go o dobre 30 lat. Ten przypadek pokazuje, że odpowiednie żywienia i dawka ruchu naprawdę mogą zmienić komfort życia osób starszych - podsumowuje Paprotny.