Osłabienie, zmęczenie, skurcze. Tak objawia się nadmiar pierwiastka

Potas nie dominuje znacząco w organizmie człowieka - stanowi zaledwie 5% wszystkich obecnych minerałów. Znajduje się przede wszystkim w płynie wewnątrzkomórkowym, gdzie pełni wiele ważnych funkcji. We współpracy z sodem jest odpowiedzialny za zachowanie równowagi sodowo-potasowej i kwasowo-zasadowej, stymuluje czynność nerek i wydzielanie insuliny oraz pomaga w procesie przekształcania glukozy w glikogen.

Odgrywa również kluczową rolę m. in. w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego, pracy mięśni i serca, uczestniczy także w metabolizmie węglowodanów oraz białek.

Ten cenny pierwiastek dostarczany jest do organizmu wraz z dietą. Wśród produktów bogatych w potas wymienia się:

• owoce (ananasy, melony, banany),
• zielone warzywa liściaste (w tym np. szpinak),
• ziemniaki,
• kapustę,
• pomidory,
• orzechy.

Poza tym potas jest składnikiem wielu ziół i przypraw, a także grzybów, mięsa, roślin strączkowych i jogurtów.

Zazwyczaj, dbając o racjonalne odżywianie i nie mając zdiagnozowanych jakichkolwiek schorzeń zaburzających wyniki, tj. wpływających na zawartość potasu we krwi, nie musimy się zbytnio martwić. Jeśli jednak nasza dieta nie jest odpowiednio skomponowana lub mamy jakieś choroby wpływające na te wartości, to możemy narazić się na poważne konsekwencje. 

Przeciętne dobowe zapotrzebowanie na potas wynosi u osoby dorosłej 1875-5625 mg, u dzieci zaś 550-1650 mg. Prawidłowe normy potasu w organizmie zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn jest to 3,5–5,0 mmol/l. Jeśli poziom tego pierwiastka w surowicy krwi spada poniżej 3,5 mmoli na litr, to mamy do czynienia z tak zwaną hipokaliemią, czyli niedoborem potasu. 

Hipokaliemia może być spowodowana odwodnieniem, uciążliwymi, częstymi wymiotami i biegunkami, zbyt restrykcyjną dietą lub intensywnym wysiłkiem fizycznym. Do tego stanu w organizmie może się również przyczynić stosowanie niektórych leków moczopędnych.

Niedobór potasu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia, jak np. występowanie zaparć, zaburzenia neurologiczne, zatrzymanie oddawania moczu.

Nadmiaru potasu, podobnie jak niedoboru, również nie możemy bagatelizować. Hiperkaliemia to zaburzenie elektrolitowe, dzielące się na kilka stadiów. Łagodna postać występuje przy stężeniu potasu 5,5–6,0 mmol/l, zazwyczaj nie powoduje niepokojących objawów. W przypadku wyniku na poziomie 6,1–7,0 mmol/l mówimy o hiperkaliemii umiarkowanej, zaś stadium ciężkie dotyczy stężenia, które wynosi 7,1 mmol/l lub więcej.

Na nadmiar potasu narażone są osoby, które w swoim codziennym menu spożywają za dużo produktów bogatych w ten składnik. Poza tym zbyt wysoka zawartość potasu w surowicy krwi zazwyczaj dotyczy osób, które mają problemy z funkcjonowaniem nerek. Jest to związane z pracą, jaką wykonuje ten narząd - odpowiedzialny za wydalanie nadmiaru potasu przez nerki. Jeśli zatem organ nie pracuje prawidłowo, to nie będą w stanie usunąć nadwyżki pierwiastka.

Hiperkaliemia może być spowodowana także zbyt wysoką podażą tego pierwiastka w przyjmowanych lekach, w tym podażą pozajelitową (np. płynów dializacyjnych), a także wystąpieniem krwotoku do przewodu pokarmowego i zwiększonego uwalniania potasu z komórek.

Inne przyczyny, które mogą wpływać na ograniczenie wydalania potasu przez nerki, to np. ostra lub przewlekła niewydolność nerek, niedoczynność kory nadnerczy i cukrzyca.

Hiperkaliemia może niekiedy być w pewnym stopniu utajniona i nie wysyłać żadnych niepokojących sygnałów. Mowa tu oczywiście o łagodnej postaci, którą diagnozuje się, otrzymując wynik nieznacznie poniżej normy. Zazwyczaj im większy jest nadmiar poziomu potasu w surowicy krwi, tym objawy mogą być bardziej nasilone. Na jakie symptomy powinniśmy wtedy zwrócić uwagę? Sygnałem ostrzegawczym powinny być:

• częste skurcze,
• brak siły w mięśniach,
• drgawki,
• ogólne osłabienie, zmęczenie i apatia. 

W przypadku nadmiaru potasu występują zaburzenia w pracy układu sercowo-naczyniowego, w tym bradykardia (zaburzenie polegające na zbyt niskiej częstotliwości pracy serca), zmiany w EKG i skurcze serca.

Objawy hiperkaliemii nie zawsze są łatwe do rozpoznania, dlatego jeśli tylko coś budzi nasz niepokój, powinniśmy jak najszybciej udać się do specjalisty, wykonać badania krwi. Mimo, że przypadki ciężkiej hiperkaliemii nie są bardzo częste, to jeśli dochodzi do tego stanu pacjent jest narażony nawet na śmierć. Śmiertelność spowodowana tym zaburzeniem sięga nawet 35–67 procent.

Warto podkreślić, że osoby zdrowe, bez dodatkowych schorzeń i chorób obciążających organizm, rzadko kiedy skarżą się na problemy zdrowotne wynikające z nadmiaru potasu.

Leczenie zależy od poziomu potasu, obecności objawów (np. zaburzeń rytmu serca) oraz chorób współistniejących. W pierwszej kolejności stosuje się metody stabilizujące pracę serca, takie jak dożylne podanie glukonianu wapnia, który zmniejsza ryzyko arytmii.

Równolegle podejmuje się działania obniżające stężenie potasu we krwi. Można to osiągnąć poprzez przesunięcie potasu do wnętrza komórek (np. insulina z glukozą, β2-mimetyki w nebulizacji, wodorowęglan sodu przy kwasicy metabolicznej) lub jego usunięcie z organizmu (diuretyki pętlowe, żywice jonowymienne, a w ciężkich przypadkach – dializa). Ważnym elementem terapii jest też leczenie przyczyny hiperkaliemii, np. odstawienie leków zatrzymujących potas (inhibitory ACE, sartany, spironolakton) czy korekta niewydolności nerek.

W łagodniejszych przypadkach istotne znaczenie ma także modyfikacja diety - ograniczenie produktów bogatych w potas (banany, pomidory, suszone owoce, orzechy).

Leczenie zawsze powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza, ponieważ nieprawidłowo leczony nadmiar potasu może prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca i nagłego zatrzymania krążenia.

Źródła

1. Dagmara Dąbek
2. "Zdrowo jeść, by zdrowo żyć" Michael Sharon