Tabletki przeciwbólowe – jak długo je brać, żeby nie zaszkodzić? Wiele osób robi to źle

Ból należy do najczęstszych problemów zdrowotnych, z jakimi mierzymy się na co dzień, dlatego często odruchowo szukamy szybkiej ulgi w lekach przeciwbólowych. Mało kto skupia się na przyczynie, ponieważ chce jak najszybciej wrócić do normalnego funkcjonowania. Nie każdy zdaje sobie też sprawę z tego, że paracetamol i ibuprofen działają inaczej, mimo że oba kojarzą się po prostu z lekiem na ból.

Paracetamol wpływa głównie na ośrodkowy układ nerwowy, czyli zmniejsza odczuwanie bólu w mózgu, natomiast ibuprofen działa także przeciwzapalnie, ponieważ hamuje produkcję prostaglandyn, czyli związków nasilających stan zapalny i ból. Tabletki zaczynają działać zwykle po około 20-60 minutach. Z racji takiego szybkiego działania łatwo wejść w nawyk sięgania po lek przy każdym dyskomforcie, nawet jeśli ból jest łagodny i mógłby ustąpić samoistnie.

Po zażyciu tabletki przeciwbólowej substancja czynna trafia najpierw do żołądka, a następnie do jelita cienkiego, w którym wchłania się do krwi i zaczyna krążyć po całym organizmie. Stężenie leku we krwi zwykle osiąga najwyższy poziom po około 1-2 godzinach, choć pierwsze efekty są odczuwalne znacznie wcześniej. W przypadku leków przeciwzapalnych blokowane są enzymy COX, czyli cyklooksygenazy, które odpowiadają za wytwarzanie prostaglandyn nasilających ból i stan zapalny.

Taki mechanizm zmniejsza odczuwanie bólu, ale jednocześnie wpływa na błonę śluzową żołądka, ponieważ prostaglandyny pełnią też funkcję ochronną. Większość leków jest przetwarzana w wątrobie, a następnie usuwana z organizmu przez nerki razem z moczem. Czas działania zależy od dawki oraz rodzaju substancji i zwykle wynosi od kilku do kilkunastu godzin.

Bez konsultacji lekarskiej nie warto przyjmować leków przeciwbólowych dłużej, niż zaleca ulotka, ponieważ zależy to od substancji. Przyjmuje się, że bezpieczny okres to maksymalnie około 3-5 dni, a przy umiarkowanej gorączce do 3 dni, o ile objawy się zmniejszają.

Jeśli ból utrzymuje się dłużej lub wraca regularnie, nie należy zwiększać dawki ani wydłużać stosowania na własną rękę, ponieważ rośnie ryzyko działań niepożądanych, takich jak podrażnienie żołądka oraz obciążenie wątroby lub nerek. Warto też pamiętać, że wiele preparatów zawiera tę samą substancję czynną. Łączenie ich może nieświadomie prowadzić do przekroczenia bezpiecznej dawki.

Najczęstszy błąd polega na tym, że przy zwykłym bólu głowy, kręgosłupa lub zęba tabletki stają się codziennym nawykiem, a nie krótkotrwałą, sporadyczną pomocą. Taki schemat jest w stanie maskować prawdziwą przyczynę dolegliwości, przez co wizytę u lekarza odkłada się w nieskończoność.

Przy częstym stosowaniu, głównie podczas bólu głowy, może rozwinąć się ból spowodowany nadużywaniem leków. Ryzyko rośnie, gdy proste leki przeciwbólowe są używane częściej niż przez 15 dni w miesiącu, a w przypadku niektórych preparatów już po przekroczeniu 10 dni.

Skutki uboczne leków przeciwbólowych nie są nagłe i nie dają mocnych objawów, dlatego łatwo je przeoczyć na przestrzeni czasu. Leki z grupy NLPZ, takie jak ibuprofen, podrażniają błonę śluzową żołądka, a przy dłuższym stosowaniu zwiększają ryzyko nadżerek oraz krwawień, tym bardziej, jeśli są zażywane na czczo lub w połączeniu z alkoholem. Wpływają też na nerki, ponieważ zmniejszają przepływ krwi przez ten narząd, co u niektórych osób prowadzi do pogorszenia ich pracy.

Paracetamol uznawany jest za łagodniejszy dla żołądka, ale jego nadmiar obciąża wątrobę i przy regularnym przekraczaniu dawki prowadzi do jej uszkodzenia. Do najczęściej pojawiających się skutków ubocznych należą nudności, bóle brzucha, zawroty głowy i ospałość. Bardziej agresywne skutki uboczne to zapalenie wątroby, perforacja jelit i wrzody żołądka. Po jednej tabletce "ratunkowej" na ogół nie dzieje się nic złego, lecz przy systematycznym spożywaniu warto mieć to wszystko na uwadze.

Wśród innych popularnych substancji przeciwbólowych często pojawia się kwas acetylosalicylowy, czyli aspiryna. Należy on do tej samej grupy co ibuprofen, naproksen oraz diklofenak, więc oprócz łagodzenia bólu i gorączki działa też przeciwzapalnie, ale częściej drażni żołądek i może zwiększać ryzyko krwawienia. Naproksen zwykle działa dłużej niż ibuprofen, dlatego jest wybierany przy bólu utrzymującym się przez wiele godzin. Diklofenak jest stosowany przy bólu oraz stanie zapalnym, ale przy dłuższym używaniu wymaga ostrożności, ponieważ tak jak inne leki z tej grupy może niekorzystnie wpływać na żołądek, nerki oraz układ krążenia.

W niektórych preparatach występuje też kodeina, czyli substancja opioidowa. Działa inaczej niż klasyczne leki przeciwzapalne i jest dodawana wtedy, gdy sam paracetamol lub ibuprofen nie radzi sobie z bólem. Ważną informacją jest to, że kodeina może wywoływać senność, zaparcia oraz przy dłuższym stosowaniu prowadzić do jej przyzwyczajenia, a to z kolei wymusza zwiększenie dawki.

Tabletki przeciwbólowe mogą zacząć nasilać problem, gdy są stosowane zbyt często i organizm przyzwyczaja się do ich obecności. Dobrym przykładem jest ból głowy z nadużywania leków, czyli sytuacja, w której ból pojawia się częściej właśnie przez regularne sięganie po tabletki.

Mechanizm polega na tym, że układ nerwowy staje się bardziej wrażliwy na bodźce bólowe, więc próg odczuwania bólu się obniża i nawet niewielki dyskomfort jest odbierany jako ból.

Przede wszystkim należy:

• trzymać się najniższej skutecznej dawki i robić możliwie długie przerwy między kolejnymi dawkami,
• sprawdzić skład preparatu, ponieważ różne nazwy handlowe mogą zawierać tę samą substancję czynną, a jej nieświadome sumowanie zwiększa ryzyko działań niepożądanych,
• leki przyjmować po posiłku i popijać wodą, ponieważ zmniejsza to podrażnienie żołądka,
• trzymać się zalecanych odstępów czasowych, które często wynoszą od 4 do 8 godzin w zależności od substancji,
• jeśli ból pojawia się regularnie - poszukać jego przyczyny.

Nie należy łączyć kilku leków przeciwbólowych na własną rękę. Jeśli zalecana dawka przestała już działać, jest to również znak, że dalsze sięganie po tabletki przeciwbólowe nie ma już sensu, a co więcej, zaczyna być to już niebezpieczne dla zdrowia.

Jeśli dolegliwości, mimo stosowania leków, utrzymują się dłużej niż kilka dni albo regularnie wracają, to znak, że warto skonsultować się z lekarzem. Niepokojąca jest też sytuacja, w której tabletki działają coraz słabiej albo potrzeba ich więcej, aby uzyskać ten sam efekt. Taki schemat wymaga udania się do lekarza, ponieważ problem może być poważniejszy, niż początkowo się wydawało.

Warto zgłosić się do lekarza również wtedy, gdy pojawiają się objawy ze strony żołądka, takie jak ból, pieczenie lub czarne stolce, ponieważ mogą świadczyć o podrażnieniu lub krwawieniu w przewodzie pokarmowym. Natychmiastowa konsultacja powinna mieć miejsce także wtedy, gdy ból jest bardzo silny, nagły, nietypowy lub towarzyszą mu objawy takie jak gorączka, sztywność karku, zaburzenia widzenia, drętwienie kończyn albo problemy z mową.

Tabletki przeciwbólowe działają szybko i skutecznie, ale są rozwiązaniem krótkoterminowym, ratunkowym, a nie sposobem na stałe niwelowanie bólu. Dla zdrowia i długowieczności znacznie lepsze jest znalezienie przyczyny bólu. Tabletki przeciwbólowe nie zatrzymują problemu, tylko pozwalają mu rozwijać się dalej, w dodatku bezboleśnie.

Leki przeciwbólowe przynoszą szybką ulgę, gdy są stosowane rozsądnie i przez krótki czas. Im częściej zastępują szukanie przyczyny bólu, tym łatwiej o błędy, które mogą odbić się na zdrowiu. Dlatego przy nawracających dolegliwościach najważniejsze jest zrozumienie, skąd naprawdę się one biorą.

Źródła:

1. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34901318/
2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19949916/
3. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18923189/