Wiedza dla serca. Jak rozpoznawać sygnały ostrzegawcze chorób sercowo-naczyniowych?

Znajomość czynników ryzyka, kontrola ciśnienia tętniczego, odpowiednie badania oraz umiejętność rozpoznawania niepokojących objawów mogą pomóc odpowiednio wcześnie wychwycić sygnały wymagające konsultacji lekarskiej.

– W myśl tegorocznego hasła Światowego Dnia Serca "Nie trać chwili" ważne jest, abyśmy nie bagatelizowali sygnałów ostrzegawczych i podejmowali działania z myślą o zdrowiu serca jeszcze przed wystąpieniem poważnych problemów zdrowotnych – zachęca Agnieszka Wołczenko, pacjentka kardiologiczna i prezes Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pacjentów ze Schorzeniami Serca i Naczyń "EcoSerce".

Choroby układu krążenia pozostają jednym z najważniejszych wyzwań zdrowotnych. Odpowiadają w Polsce za około 37 proc. wszystkich zgonów. Każdego roku około 80 tys. osób doświadcza zawału serca, natomiast zaburzenia lipidowe, będące najczęstszym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia, dotyczą nawet 21 mln osób w Polsce, czyli ponad 60 proc. dorosłej populacji. Do chorób układu krążenia należą m.in. nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków, oraz wady zastawkowe.

Choroby serca mogą rozwijać się na różne sposoby. Niektóre przez długi czas nie powodują wyraźnych dolegliwości, a pierwsze objawy bywają niespecyficzne i łatwo przypisać je zmęczeniu, stresowi czy pogorszeniu kondycji. Dlatego tak ważna jest znajomość sygnałów, których nie należy lekceważyć.

Do objawów mogących towarzyszyć chorobom serca i układu krążenia należą m.in. ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej, duszność pojawiająca się podczas wysiłku lub w spoczynku, kołatanie serca, szybsze niż wcześniej męczenie się oraz pogorszenie tolerancji wysiłku. Niepokojącymi sygnałami mogą być także omdlenia, zawroty głowy, obrzęki kończyn dolnych czy utrzymujący się kaszel.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla chorób układu krążenia i mogą mieć również inne przyczyny. Jeśli jednak pojawiają się po raz pierwszy, nasilają się lub powtarzają, warto skonsultować się z lekarzem. Szczególnej uwagi wymagają dolegliwości pojawiające się nagle i mające duże nasilenie, m.in. silny ból w klatce piersiowej, nasilona duszność czy utrata przytomności. W takich sytuacjach konieczne może być pilne wezwanie pomocy medycznej.

– Nasze serce rzadko wysyła sygnały na początku choroby. Właśnie dlatego tak ważne jest trzymanie ręki na pulsie i działanie z wyprzedzeniem. Jednym ze sposobów kontrolowania stanu zdrowia są badania laboratoryjne. Pozwalają wykryć ewentualne zagrożenia na etapie, na którym zmiana nawyków i stylu życia może zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań. Jeśli zauważamy sygnały takie jak szybsze męczenie się, zadyszkę przy wchodzeniu po schodach czy nawracające skoki ciśnienia lub mamy nadwagę, to najwyższy czas, aby sercu przyjrzeć się bliżej – zwraca uwagę lek. Agata Strukow, dyrektorka ds. Edukacji Medycznej w ALAB laboratoria.

O serce warto dbać nie tylko wtedy, gdy pojawiają się już dolegliwości. Wśród czynników ryzyka, na które możemy wpływać, znajdują się m.in. palenie tytoniu, mała aktywność fizyczna, nieprawidłowy sposób żywienia, nadwaga i otyłość. Znaczenie mają również podwyższone ciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe oraz nieprawidłowa glikemia. Ryzyko mogą zwiększać także niektóre choroby współistniejące.

Nie wszystkie czynniki pozostają jednak pod naszą kontrolą. Przy ocenie indywidualnego ryzyka znaczenie mają również wiek oraz wywiad rodzinny, szczególnie występowanie przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych u bliskich. Dlatego ważnym elementem profilaktyki jest nie tylko reagowanie na pojawiające się objawy, ale również regularna kontrola stanu zdrowia.

Profilaktyka chorób układu krążenia opiera się przede wszystkim na codziennych działaniach podejmowanych przez wiele lat. Znaczenie ma regularna aktywność fizyczna dostosowana do wieku, stanu zdrowia i możliwości, a także sposób żywienia oparty m.in. na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, roślinach strączkowych, orzechach, rybach i olejach roślinnych.

Ważne jest również ograniczenie nadmiernego spożycia soli, cukrów prostych i tłuszczów nasyconych oraz utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Zdrowiu układu sercowo-naczyniowego sprzyjają także niepalenie tytoniu, ograniczenie spożycia alkoholu, odpowiednia ilość snu oraz radzenie sobie ze stresem.

Istotne znaczenie ma kontrolowanie ciśnienia tętniczego, a także – zależnie od wieku, stanu zdrowia i indywidualnego ryzyka – wykonywanie odpowiednich badań. Diagnostyka chorób serca może obejmować m.in. badania laboratoryjne, EKG, echo serca, badanie metodą Holtera czy próbę wysiłkową. O tym, jakie badania są wskazane w konkretnym przypadku, powinien decydować lekarz na podstawie objawów, wywiadu oraz indywidualnych czynników ryzyka.

Każde z tych badań dostarcza innych informacji i może być elementem szerszej oceny stanu zdrowia. EKG rejestruje czynność elektryczną serca, echo serca pozwala ocenić jego budowę, kurczliwość, zastawki oraz przepływy krwi, natomiast badania laboratoryjne mogą dostarczyć informacji m.in. o gospodarce lipidowej, glikemii czy stężeniu elektrolitów.

Wyniki zawsze powinny być interpretowane w szerszym kontekście – z uwzględnieniem stanu zdrowia, objawów, wywiadu, stosowanych leków i innych czynników ryzyka. W przypadku nieprawidłowych wyników lub pojawienia się niepokojących dolegliwości dalsze postępowanie należy skonsultować z lekarzem. Równie ważne jest prawidłowe leczenie już rozpoznanych chorób oraz stosowanie się do zaleceń specjalisty.

Na znaczenie regularnej kontroli zdrowia zwraca również uwagę Agnieszka Wołczenko, pacjentka po zawale serca i prezes Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pacjentów ze Schorzeniami Serca i Naczyń "EcoSerce".

– Nie czekajmy, aż serce upomni się o uwagę. Dbajmy o nie zawczasu. To właśnie dlatego EcoSerce zdecydowało się zostać partnerem społecznym akcji "Wielki Przegląd Zdrowia. Badamy serce". Podstawowe badania i regularna kontrola mogą dać pierwszy sygnał, że w układzie krążenia dzieje się coś niepokojącego i że po konsultacji z lekarzem warto poszerzyć diagnostykę. Zacznijmy od prostych rzeczy: mierzmy ciśnienie, kontrolujmy masę ciała, wykonujmy badania laboratoryjne, a kiedy są ku temu wskazania, także EKG czy echo serca. Nie odkładajmy diagnostyki na później. Świadomy pacjent, który rozumie, po co wykonuje badania i aktywnie uczestniczy w procesie leczenia, staje się partnerem lekarza w dbaniu o własne zdrowie. Profilaktyka i edukacja zdrowotna są tu niezwykle ważne, bo im wcześniej zauważymy nieprawidłowości, tym szybciej możemy odpowiednio zareagować – mówi Agnieszka Wołczenko.

We wrześniu zainicjowano akcję profilaktyczną "Wielki Przegląd Zdrowia. Badamy serce". Jej organizatorem jest ALAB laboratoria, a partnerem społecznym – Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pacjentów ze Schorzeniami Serca i Naczyń "EcoSerce".

W ramach akcji podczas jednego pobrania krwi można wykonać badania obejmujące osiem parametrów: cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL, triglicerydy, glukozę, sód oraz potas. Lipidogram, obejmujący cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL i triglicerydy, dostarcza informacji o gospodarce lipidowej i jest wykorzystywany w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Oznaczenie glukozy pozwala natomiast ocenić gospodarkę węglowodanową i pomaga wykryć nieprawidłowości związane ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.

Sód i potas są z kolei elektrolitami istotnymi m.in. dla prawidłowej pracy serca. Potas uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i utrzymaniu prawidłowego rytmu serca, natomiast sód wpływa m.in. na gospodarkę wodno-elektrolitową i ciśnienie tętnicze krwi.

Akcja "Wielki Przegląd Zdrowia. Badamy serce" jest prowadzona w Punktach Pobrań ALAB laboratoria do 31 grudnia 2026 r.