Winduje ryzyko raka jelit. Polacy zajadają się co dzień

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała przetworzone mięso (wędliny, parówki, kiełbasy, boczek) do grupy I czynników o udowodnionym działaniu rakotwórczym. Wynika to z zawartości azotynów i azotanów (konserwantów E249–E252), które w przewodzie pokarmowym przekształcają się w uszkadzające nabłonek jelita związki N-nitrozowe.

Szacuje się, że każde 50 g przetworzonego mięsa spożywane codziennie podnosi ryzyko raka jelita grubego o około 18 procent. Dodatkowym obciążeniem jest wysoka zawartość soli oraz tłuszczów nasyconych.

Czerwone mięso (wołowina, wieprzowina, jagnięcina, cielęcina) zostało zaliczone przez IARC do grupy 2A – czynników prawdopodobnie rakotwórczych. Jednym z możliwych mechanizmów uszkadzających śluzówkę jelita jest obecność żelaza hemowego, które stymuluje powstawanie reaktywnych form tlenu.

Zgodnie z zaleceniami ekspertów tygodniowe spożycie ugotowanego czerwonego mięsa nie powinno przekraczać 500 g. W umiarkowanych ilościach stanowi ono wartościowe źródło pełnowartościowego białka, cynku i witaminy B12.

Na ryzyko zachorowania wpływa również sposób przygotowywania mięsa. Smażenie, grillowanie bezpośrednio nad ogniem oraz mocne przypalanie prowadzą do powstawania szkodliwych związków:

• Heterocyklicznych amin aromatycznych (HCA) powstających z aminokwasów i kreatyny w wysokiej temperaturze;
• Wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) osadzających się na mięsie wraz z dymem ze spalającego się tłuszczu.

Oba typy związków uszkadzają materiał genetyczny komórek jelita, a im dłuższy kontakt z otwartym ogniem i im ciemniejsza przypieczona powierzchnia, tym wyższe ich stężenie. Najbezpieczniejszymi metodami kulinarnymi są duszenie, gotowanie na parze oraz pieczenie w umiarkowanej temperaturze.

Związek alkoholu z rakiem jelita grubego został silnie udokumentowany. Główny metabolit etanolu – aldehyd octowy – uszkadza struktury DNA w komórkach i hamuje procesy ich naprawy.

Każde dodatkowe 10 g czystego etanolu dziennie podnosi ryzyko raka jelita grubego o około 7 procent. W profilaktyce onkologicznej nie wyznaczono bezpiecznego progu spożycia alkoholu. Etanol dostarcza ponadto 7 kcal na gram, stanowiąc źródło pustych kalorii.

Częste sięganie po żywność wysokoprzetworzoną oraz słodzone napoje (dostarczające w jednej puszce ok. 35 g cukru) wiąże się ze wzrostem zachorowań na raka jelita grubego o wczesnym początku (u osób przed 50. rokiem życia).

Częste spożywanie dużych ilości cukrów prostych przyczynia się do zwiększenia masy ciała oraz do powstania zaburzeń metabolicznych. Zaburzenia gospodarki insulinowej są jednym z możliwych mechanizmów łączących takie nawyki z większym ryzykiem raka jelita grubego. Produkty tego typu zaburzają również skład mikrobioty jelitowej chroniącej nabłonek jelitowy.

Równie groźny jak obecność kancerogenów jest niedobór błonnika pokarmowego (zalecana dawka wynosi 25–30 g/dobę). Błonnik skraca czas pasażu jelitowego, ograniczając kontakt śluzówki ze szkodliwymi substancjami.

Frakcja rozpuszczalna ulega fermentacji do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (w tym maślanu), które odżywiają komórki jelita grubego, działają przeciwzapalnie i regulują prawidłowe podziały komórkowe. Bogatymi źródłami błonnika są pełne ziarna, warzywa strączkowe, warzywa i owoce.

Ochronę układu pokarmowego zapewniają codzienne nawyki oraz odpowiednia diagnostyka:

• Dieta bogata w błonnik i antyoksydanty - warzywa krzyżowe (brokuły, kalafior) dostarczające sulforafanu, strączki, pełne ziarna i owoce;
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała – tkanka tłuszczowa pogłębia przewlekły stan zapalny;
• Regularna aktywność fizyczna (min. 150 min/tydzień) - pobudzająca perystaltykę i regulująca gospodarkę insulinową;
• Badania przesiewowe - bezpłatna kolonoskopia (dla osób w wieku 50–65 lat) umożliwia wykrycie i usunięcie polipów przed ich przekształceniem w nowotwór.

Rak jelita grubego rozwija się powoli, a na jego powstanie ogromny wpływ mają codzienne decyzje żywieniowe. Ograniczenie przetworzonego mięsa, słodzonych napojów i alkoholu, połączone ze zwiększoną podażą błonnika oraz aktywnością fizyczną, znacząco obniża ryzyko zachorowania i pomaga zachować zdrowie przewodu pokarmowego.

Źródła:

1. IARC, https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr240_E.pdf
2. WCRF, https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/limit-red-processed-meat/
3. National Cancer Institute, https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/diet/cooked-meats-fact-sheet
4. Annals of Oncology, https://www.annalsofoncology.org/article/S0923-7534(19)38342-5/fulltext
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8571123/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3213242