Wrodzone niedobory odporności - przyczyny i profilaktyka, odporność u dzieci

Wrodzone, inaczej pierwotne niedobory odporności to genetycznie uwarunkowane choroby, które związane są z niewydolnością układu odpornościowego (mogą występować zaburzenia w zakresie budowy, dojrzewania czy funkcjonowania komórek i narządów układu immunologicznego).

Częste infekcje u dzieci niepokoją zarówno ich rodziców jak i lekarzy, ale kiedy warto wzmożyć czujność i skierować dziecko na bardziej szczegółowe badania diagnostyczne?

Oto 10 niepokojących objawów sugerujących istnienie niedoboru odporności:

• osiem lub więcej zapaleń uszu w ciągu roku,
• dwa lub więcej zapalenia zatok w ciągu roku,
• dwa lub więcej zapalenia płuc w ciągu roku,
• antybiotykoterapia trwająca ponad dwa miesiące, dająca niewielką poprawę kliniczną,
• brak przyrostu masy ciała i zahamowanie wzrostu,
• konieczność leczenia zakażeń dożylnymi antybiotykami,
• nawracające głębokie ropnie skórne lub ropnie narządowe,
• przewlekłe owrzodzenia jamy ustnej lub skóry u dzieci po pierwszym roku życia,
• przebycie dwóch lub więcej ciężkich zakażeń, tj. zapalenie mózgu, kości lub posocznica,
• wywiad rodzinny wskazujący na występowanie pierwotnych niedoborów odporności.

Dzieci z wrodzonymi niedoborami odporności narażone są na powtarzające się i przewlekające infekcje, dlatego niebagatelną rolę odgrywa tu profilaktyka.

Pospolity zmienny niedobór odporności

Przykładem jednego z częściej spotykanych niedoborów odporności jest pospolity zmienny niedobór odporności czyli CVID (common variable immunodeficiency). Występuje tu zaburzona synteza przeciwciał, która może ujawnić się zarówno w wieku niemowlęcym jak i dorosłym.

Cechą charakterystyczną są nawracające zakażenia dróg oddechowych spowodowane przez gronkowce, pneumokoki, Haemophilus influenze czy czasami Mycoplasma pneumoniae.

U niektórych chorych występują także zaburzenia ze strony układu pokarmowego oraz zakażenia wywołane przez Giardia lamblia. Ponadto często bywa konieczna profilaktyka antybiotykowa.

W przypadku chorób przebiegających z niedoborem przeciwciał sposobem na wzmocnienie układu immunologicznego jest ich uzupełnienie. Zazwyczaj preparaty immunoglobulin stosuje się co 3-4 tygodnie i u większości chorych udaje się uzyskać stężenie chroniące organizm przed infekcjami.

Zespół DiGeorge’a

Jest to zespół spowodowany zaburzeniami w rozwoju zarodkowym, których przyczyna leży w zaburzeniach chromosomalnych (chromosom w uproszczeniu jest to struktura komórkowa składająca się z „nawiniętego” DNA.

Dzieci urodzone z omawianym zespołem mają deformacje twarzy, wady serca i dużych naczyń, a także co najważniejsze w tym temacie, brak lub niedorozwój grasicy. Narząd ten jest zbudowany z dwóch płatów umiejscowionych za mostkiem.

Jego funkcja jest związana głównie z dojrzewaniem limfocytów T (rodzaj białych krwinek), które biorą udział w tak zwanej odporności komórkowej. Skuteczną terapią ciężkiej postaci zespołu DiGeorge`a jest przeszczep grasicy.

Wrodzone neutropenie

Pod pojęciem neutropenia rozumiemy spadek liczby neutrofili (rodzaj białych krwinek odpowiedzialny za walkę z zakażeniami bakteryjnymi czy grzybiczymi) poniżej 500 komórek na mililitr krwi. Jednym z rodzajów neutropenii wrodzonej jest tak zwana cykliczna neutropenia.

Jest to schorzenie dziedziczne, objawiające się cyklicznymi okresowymi, trwającymi 3-6 dni głębokimi spadkami liczby neutrofili t.j. poniżej 200 komórek na mililitr.

W okresach z prawidłową liczbą omawianych białych krwinek objawy nie występują, natomiast podczas epizodów dochodzi do gwałtownie rozwijających się zakażeń, kończących się w 10% przypadków śmiercią.

Inną postacią wrodzonej neutropenii jest ciężka wrodzona neutropenia. Objawia się ona nawracającymi zakażeniami bakteryjnymi, którym towarzyszą ropnie, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych czy otrzewnej.

Te ciężkie zaburzenia pojawiają się już w pierwszym roku życia. W przypadku tego schorzenia efekt terapeutyczny przynosi stosowanie G-CSF. Jest to czynnik pobudzający wzrost i dojrzewanie pewnych linii komórkowych, zwany dokładnie czynnikiem stymulującym tworzenie kolonii granulocytów.

Agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X

Jest to schorzenie związane z brakiem lub śladową ilością przeciwciał, wynikające z braku obecności we krwi limfocytów B - rodzaj białych krwinek, odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał. Pierwsze objawy choroby pojawiają się już około 4-5 miesiąca życia,, chociaż zdarzają się przypadki znacznie późniejszej manifestacji t.j. 3-5 rok życia.

Dominującą dolegliwością są nawracające zakażenia bakteryjne dróg oddechowych, prowadzące do przewlekłego zapalenia zatok i zmian morfologicznych w oskrzelach. Niewyjaśnionym zjawiskiem jest główna przyczyna śmierci w tym zespole, czyli enterowirusowe zapalenie opon mózgowych i mózgu.

Jest to o tyle dziwne, że w agammaglobulinemii sprzężonej z chromosomem X odporność przeciwwirusowa jest sprawna. Leczenie polega głównie na podawaniu z zewnątrz brakujących przeciwciał .

Niedobór odporności z brakiem limfocytów CD8+

Jest to rzadka choroba o podłożu genetycznym, dziedzicząca się w sposób autosomalny recesywny (co oznacza, że oboje rodziców musi być nosicielami uszkodzonego genu, by urodziło się chore dziecko). Defekt dotyczy enzymu, o skomplikowanie brzmiącej nazwie: kinaza tyrozynowa ZAP-70, który to jest potrzebny do prawidłowego funkcjonowania limfocytów T.

Obserwuje się dużą różnorodność w obrazie klinicznym tego niedoboru. Może przejawiać się on umiarkowanie nasilonymi infekcjami, a może także przebiegać pod postacią ciężkich złożonych niedoborów odporności. Charakterystyczną cechą w tym zespole jest występowanie prawidłowej ilości frakcji limfocytów T nazywanych CD4+, przy braku frakcji nazywanej CD+8.

Zespół limfoproliferacyjny związany z chromosomem X

Cechą charakterystyczną tego zespołu jest niekontrolowane namnażanie się podtypu limfocytów nazywanych limfocytami T, po zakażeniu wirusem Epsteina Barr (zakażenie tym wirusem w postaci bezobjawowej bądź pod postacią mononukleozy przechodzi bez większych konsekwencji u większość populacji).

Nie prowadzi to jednak do eliminacji wirusa, lecz wręcz odwrotnie: do zwiększenia prawdopodobieństwa powikłań lub nawet do śmiertelnie kończącej się mononukleozy. Przyczyną omawianej choroby jest mutacja genetyczna (gen SH2D1A).

Co możemy zrobić, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia choroby oraz wspomóc i tak już nie do końca sprawny układ odpornościowy? Działania zapobiegawcze obejmują m.in.:

• szczepienia ochronne (należy jednak pamiętać, że dzieci z niedoborami odporności mogą nie wytworzyć odpowiedniej ilości przeciwciał chroniących przed zakażeniem. Ponadto szczepionki żywe, zarówno wirusowe jak i bakteryjne, są przeciwwskazane. Dlatego też u tych dzieci stosuje się indywidualne programy szczepień, aby uzyskać jak największą skuteczność przed zakażeniem),
• unikanie zbiorowisk ludzkich,
• unikanie picia wody o niepewnej czystości,
• dbanie o higienę osobistą, w tym również o higienę jamy ustnej,
• zmianę klimatu co najmniej raz w roku,
• odpowiednie żywienie,
• rehabilitację ruchową.

Ważną rolę odgrywa również wsparcie psychologiczne nie tylko dziecka, ale także całej jego rodziny. Choroba bowiem znacznie obniża jakość życia małego człowieka oraz w dużym stopniu angażuje jego najbliższych.