Zaburzenia rozwoju

Weryfikacja merytoryczna:

Mgr Anna Czupryniak - doświadczony psycholog i terapeuta, doradca rodzinny i autorka wielu poradników dotyczących rozwoju, wychowania i zdrowia dzieci.

Zaburzenia rozwoju dziecka mogą przybierać różny charakter. Mogą mieć postać deficytów rozwojowych w zakresie poszczególnych analizatorów, np. wzroku czy słuchu. Mogą wiązać się z dysfunkcjami albo opóźnieniem rozwoju psychomotorycznego, co w przyszłości może powodować m.zaburzenia mowy czynnej lub zaburzenia z grupy dysleksji rozwojowej. Mogą też sprowadzać się do zaburzeń o bardziej globalnym charakterze, które ograniczają możliwości prawidłowego funkcjonowania społecznego dziecka, jak ADHD, autyzm czy zespół Aspergera. Rozwój dziecka jest wtedy nieprawidłowy w szerszym znaczeniu. Jakie objawy mogą oznaczać zaburzenia rozwoju dziecka?

Co to są deficyty parcjalne?

Mówiąc o deficytach rozwojowych dzieci w zakresie psychomotoryki, zwraca się uwagę na pewne rozróżnienia terminologiczne.

• Parcjalne zaburzenia rozwoju psychomotorycznego – dotyczą większego obszaru czynności, np. motoryki dużej (zdolności przemieszczania się), rozwoju mowy (nieumiejętności rozumienia i wytwarzania słów).
• Fragmentaryczne zaburzenia rozwoju psychomotorycznego – dotyczą mniejszego obszaru czynności, np. motoryki małej (zdolności wykonywania precyzyjnych ruchów manualnych) albo mowy czynnej (dziecko  rozumie, co się do niego mówi, ale ma trudności w zakresie artykulacji dźwięków).

Czasami termin „deficyty rozwojowe” ujmuje się jeszcze szerzej, uwzględniając wszelkie przejawy dysharmonijnego czy opóźnionego rozwoju (w odniesieniu do grupy rówieśniczej), czyli bierze się pod uwagę symptomy świadczące o wolniejszym tempie rozwoju określonych funkcji i umiejętności.

Dziecko autystyczne w przedszkolu

Autyzm objawia się w ciągu pierwszych lat życia dziecka. Zadaniem... »

Zazwyczaj deficyty rozwojowe wiążą się z zaburzeniami w zakresie analizatorów (oka, ucha, zmysłu równowagi, dotyku, rzadziej węchu i smaku). Psychologowie diagności mówią wówczas ogólnie o zaburzeniach percepcji słuchowej czy wzrokowej, zaburzeniach koordynacji wzrokowo-ruchowej (dostrajanie ruchów na linii oko-ręka).
W czym przejawiają się dane zaburzenia rozwoju?

• Zaburzenia percepcji wzrokowej – zaburzona analiza i synteza wzrokowa, trudności w postrzeganiu i różnicowaniu kształtów, nieumiejętność przerysowywania figur, pisanie literek przez dzieci w sposób zwierciadlany, zaburzenia w rejestracji przestrzennego ułożenia elementów.
• Zaburzenia percepcji słuchowej – zaburzona analiza i synteza dźwięków mowy, afazja, niezdolność odbioru i rozumienia mowy wskutek uszkodzenia struktur korowych (np. ośrodka Wernickiego – sensorycznego ośrodka mowy).
• Zaburzenia orientacji przestrzennej – brak orientacji w zakresie lewej i prawej strony ciała oraz w kierunkach przestrzennych – prawo, lewo, dół, góra, tył, przód, nad, pod, wysoko, nisko, z boku itp.

Powyższe zaburzenia mogą przyczyniać się w dalszej perspektywie do trudności szkolnych dzieci, co przybiera formę dysleksji, dyskalkulii, dysortografii czy dysgrafii.

Dysleksja rozwojowa

W wąskim rozumieniu dysleksja to specyficzne trudności w czytaniu, natomiast szersze ujęcie mówi o problemach w zakresie zarówno czytania, jak i pisania. Czasami ludzie mylą pojęcie dysleksji z dysortografią albo dysgrafią. Dysgrafia manifestuje się w postaci trudności w opanowaniu poprawnej graficznej formy pisma. Dzieci nie potrafią dokładnie odtworzyć literek, litery są nieproporcjonalne, pisane zbyt gęsto lub zbyt rzadko, nie ma między znakami odpowiednich odstępów ani połączeń. Dysortografia to trudności w poprawnej pisowni, co objawia się jako robienie błędów ortograficznych, ale także mylenie liter, przestawianie liter, dodawanie albo „zjadanie” literek ze słów, pisanie cyfr w postaci zwierciadlanego odbicia. Dysleksję pełnoobjawową diagnozuje się zazwyczaj w wieku szkolnym dzieci. Jednak jest ona konsekwencją nieskorygowanych we właściwym czasie deficytów rozwojowych, które można było zaobserwować już od najmłodszych lat życia szkraba.

Do symptomów ryzyka dysleksji zalicza się utrzymywanie więcej niż jednego z poniższych objawów:

• w pierwszym roku życia – opóźniony lub nietypowy rozwój ruchowy; dziecko nie raczkuje, nie potrafi utrzymać równowagi w postawie stojącej lub siedzącej, ma obniżone napięcie mięśniowe (nie dźwiga główki); utrzymują się pierwotne odruchy wrodzone, które powinny zaniknąć, np. odruch Babińskiego (zadzieranie do góry dużego palucha u stopy podczas drażnienia spodniej strony stóp);
• w wieku poniemowlęcym (2.-3. rok życia dziecka) – trudności z utrzymaniem równowagi i automatyzacją chodu; opóźnione bieganie; mała zręczność manualna; zaburzone czynności samoobsługowe (podczas mycia się, zapinania guzików, jedzenia łyżeczką itp.); trudności w zabawach wymagających zdolności manipulacyjnych, np. budowanie wież; opóźnienie rozwoju grafomotorycznego, np. dwulatek nie rysuje linii, trzylatek nie potrafi narysować koła; opóźniony rozwój mowy;
• w wieku przedszkolnym – dziecko słabo biega, nie jeździ na rowerku, źle radzi sobie w zabawach ruchowych, ma problemy z utrzymaniem równowagi; wykazuje trudności w sznurowaniu butów, nawlekaniu koralików, zapinaniu guzików; niechętnie rysuje albo wykonuje uproszczone rysunki; trzyma ołówek w sposób nieprawidłowy (np. zbyt mocno przyciska, łamiąc kredki); nie potrafi narysować podstawowych figur (koła, trójkąta, kwadratu, krzyża); opóźniony rozwój lateralizacji – brak przewagi czynnościowej jednej z rąk; zaburzona orientacja w zakresie schematu własnego ciała i w przestrzeni; dziecko nie umie rzucać i łapać piłki; nieprawidłowa artykulacja wielu głosek, tworzenie neologizmów, trudności z zapamiętaniem i przypominaniem nazw (np. pór roku); mały zasób słowny, tworzenie holofraz lub równoważników zdań; trudności z zapamiętaniem krótkich piosenek i wierszyków.

Zaburzenia mowy

Mowa jest niezwykle ważna w rozwoju dziecka – umożliwia mu komunikację potrzeb i wywieranie wpływu na słuchaczach. Zaburzenia mowy u dzieci najczęściej wynikają z zaburzeń funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Umiejętność lokomocji i posługiwania się językiem sprawiają, że około roczne dziecko staje się aktywnym uczestnikiem rodziny. Trudno w okresie niemowlęctwa stwierdzić, czy występują zaburzenia w obrębie mowy. Około 2. roku życia dziecko w miarę sprawnie posługuje się językiem i zaczyna doskonalić się w zakresie komunikacji.

Zaburzenia powstałe w okresie niemowlęctwa powodują, że starsze dziecko nie będzie potrafiło rozpoznać elementów charakterystycznych dla swojego ojczystego języka, takich jak akcent, melodia, intonacja, iloczas itp. Taki stan rzeczy może wynikać z uszkodzenia słuchu. Zaburzenia mowy dotyczą zarówno nieprawidłowości czy nieumiejętności mówienia, jak też niezdolności rozumienia znaczeń poszczególnych słów. Nieumiejętność mówienia powinna wzbudzić obawy około 2.-3. roku życia dziecka. Do podstawowych rozwojowych zaburzeń mowy zalicza się np. jąkanie, mutyzm selektywny, dyslalię, lelanie, echolalię. Niektóre zaburzenia mowy mogą świadczyć o bardziej poważnych chorobach, jak autyzm czy syndrom Aspergera. Nie wolno ignorować żadnych niepokojących zachowań w rozwoju dzieci, gdyż tylko wczesna interwencja, właściwa terapia i leczenie mogą przyczynić się do redukcji trudności w funkcjonowaniu w dalszym życiu.