Grypa – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania

Grypa jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych. Dotyka osoby na całym globie i w każdym wieku. Przenosi się drogą kropelkową. Problem grypy powraca co sezon epidemiczny. W Polsce sezon grypowy trwa od jesieni do wiosny.

Czy grypa to wirusowa choroba? Otóż grypa jest wirusową chorobą dróg oddechowych. Wywoływana jest przez wirusy z rodziny Orthomyxoviridae, które zaklasyfikowane są do trzech typów (A, B i C) oraz kilka podtypów.

Wirusy grypy cechuje również duża zmienność genetyczna. Zmieniają swoją strukturę, przez co każdego roku stanowią nowe wyzwanie dla układu odpornościowego człowieka. Co kilkadziesiąt lat mutacja doprowadza do powstania szczepów, które stanowią duże zagrożenie dla człowieka. W 1918 roku pandemia grypy (tzw. hiszpanki) przyczyniła się do śmierci wielu milionów ludzi.

Wyróżnia się następujące odmiany grypy:

• Grypa sezonowa – występuje co roku w okresie epidemicznym. Wirusy grypy sezonowej to typowe wirusy występujące u ludzi, najczęściej są to wirusy podtypów H1N1 oraz H3N2.
• Grypa pandemiczna – pojawia się co kilkanaście lub kilkadziesiąt lat i ma postać epidemii obecnej na całym świecie. Wywołują ją nowe rodzaje wirusów. Przykładami grypy pandemicznej są: tak zwana hiszpanka z lat 20. XX wieku oraz świńska grypa z sezonu 2009/2010 spowodowana wirusem A/H1N1. Znaczna większość populacji ludzkiej nie ma odporności na nowe wirusy, dlatego kolejna odmiana grypy pandemicznej rozprzestrzenia się w bardzo szybkim tempie.

Pandemie i epidemie grypy najczęściej wywoływane są przez wirus typu A. Cechuje się on najbardziej dynamiczną skłonnością do zmian budowy. Jeżeli dana osoba zachorowała na grypę i w przebiegu choroby jej organizm wytworzył przeciwciała wobec konkretnego szczepu wirusa, może się okazać, że już za rok z powodu zmiany wirusa układ odpornościowy nie będzie rozpoznawał wirusa grypy i nabyta odporność nie przyda się w walce z nowym zagrożeniem.

Grypa wywołana jest przez wirusy należące do rodziny ortomyksowirusów. Wyróżnia się trzy rodzaje grypy – A, B oraz C. Najcięższe zachorowania wywoływane są przez podtypy A i B wirusa grypy, natomiast podtyp C powoduje infekcje o lekkim przebiegu.

Grypa przenosi się pomiędzy ludźmi drogą kropelkową (np. podczas kaszlu lub kichania osoby chorej na grypę), ale i pośrednio przez kontakt z zakażonymi przedmiotami.

Jakie są objawy grypy? Najczęściej grypa charakteryzuje się gwałtownym przebiegiem. Początek zazwyczaj jest nagły i nieoczekiwany. Od momentu zakażenia (czyli kontaktu z wirusem) do wystąpienia objawów mija zwykle 1-7 dni.

Grypa – objawy (u dorosłych i dzieci):

• gorączka,
• dreszcze,
• kaszel,
• bóle głowy,
• ból mięśni,
• ból gardła, klatki piersiowej (czasem),
• uczucie ogólnego osłabienia.

Te objawy grypy są charakterystyczne. Po 3-7 dniach grypa zwykle ustępuje, ale uczucie rozbicia i kaszel mogą utrzymywać się nawet przez ponad dwa tygodnie.

Jak długo gorączka przy grypie?

Charakterystycznym objawem grypy jest szybko rosnąca temperatura ciała, która może wynosić nawet od 39 do 41°C. Ile trwa gorączka przy grypie u dorosłych i dzieci?

To, przez ile dni występuje gorączka przy grypie, zależne jest od przebiegu choroby. Jeżeli przebiega ona w sposób łagodny, po 2-4 dniach obserwuje się stopniowe obniżanie się temperatury ciała z towarzyszącym obfitym poceniem się. Co istotne, jeżeli po przejściowym spadku lub normalizacji temperatury u chorego ponownie pojawia się wysoka gorączka, jest to znak, że doszło do nadkażenia bakteryjnego.

Bardzo charakterystycznym objawem grypy są też dreszcze i bóle mięśniowe oraz kostno-stawowe. Dreszcze zazwyczaj pojawiają się w przypadku szybkiego wzrostu temperatury ciała. Bóle mięśniowe mogą być bardzo silne i uciążliwe. Bóle głowy pojawiają się przeważnie na początku choroby. Może towarzyszyć im światłowstręt, łzawienie, a także objawy zapalenia spojówek.

Dreszczom i bólom mięśniowym może towarzyszyć także ból gardła. Jak wygląda chore gardło? Przy grypie typowy jest suchy, napadowy i męczący kaszel. W miarę upływu czasu kaszel przy grypie staje się bardziej produktywny, dochodzi do zwiększonego wydzielania śluzu przez gruczoły w drogach oddechowych i tendencji do odkrztuszania wydzieliny, która ma zabarwienie śluzowe.

Jeżeli dłużej utrzymującemu się kaszlowi towarzyszy wydzielina podbarwiona na żółto o ropnym charakterze, oznacza to, że doszło do nadkażenia bakteryjnego.

Nietypowe objawy grypy

Oprócz wymienionych już objawów mogą pojawić się także nietypowe objawy grypy – ból oczu, nudności i wymioty, łagodna biegunka, brak apetytu.

Zwłaszcza objawy grypy u dzieci mogą być nieco mniej charakterystyczne. U maluchów poniżej drugiego roku życia zamiast kaszlu mogą, chociażby pojawić się wymioty i rozdrażnienie.

Warto pamiętać także o tym, że nawet u połowy chorych zakażenie wirusem grypy może przebiegać bezobjawowo. Nawet jeśli objawy grypy są obecne, bywają na tyle zbliżone do objawów innych infekcji, że rozpoznanie choroby bywa trudne.

Ile trwa grypa?

Ile czasu trwa grypa? Choroba zazwyczaj trwa 1-2 tygodni. Okres inkubacji wynosi 1-4 dni. Objawy pojawiają się jednak najczęściej do 48 godzin po zarażeniu.

Gorączka utrzymuje się zwykle 2-4 dni, następnie objawy stopniowo ustępują. Kaszel i zmęczenie mogą utrzymywać się jeszcze do 2 tygodni.

Jednak to, ile dni trwa grypa, zależne jest także od czynników takich, jak szczep wirusa, indywidualne uwarunkowania, czy kondycja pacjenta. Dlatego też nie w każdym przypadku czas trwania jest identyczny.

Kiedy zgłosić się niezwłocznie do lekarza lub szpitala?

Niektóre dolegliwości to tak zwane objawy alarmowe, których nie wolno lekceważyć. Następujące objawy grypy to znak, że chory powinien jak najszybciej znaleźć się w szpitalu:

• majaczenie, pogorszenie świadomości, letarg, dezorientacja, drgawki, utrata przytomności, kłopot z obudzeniem chorego,
• wyraźne osłabienie mięśni, trudności z chodzeniem i poruszaniem rękami,
• suchość w ustach, brak łez w czasie płaczu, brak moczu lub niewielka jego ilość, zawroty głowy,
• niskie ciśnienie krwi, zasłabnięcie podczas próby wstania,
• bardzo wysoka gorączka przy grypie (powyżej 40°C),
• plucie krwią lub różowe zabarwienie plwociny,
• sine lub krwiste plamki na skórze, fioletowe lub sine wargi lub okolice wokół ust, na palcach lub na czubku nosa,
• problemy z oddychaniem – duszność, ciężki lub przyspieszony oddech, ból w klatce piersiowej.

Grypa może nieść bowiem za sobą ryzyko poważnych powikłań. Dlatego też powyższe objawy nie powinny być lekceważone.

Wyróżnia się typy wirusów grypy: A, B i C (a wirus grypy typu D wywołuje zakażenia u bydła).

Wirus grypy typu A występuje nie tylko u ludzi, ale także u zwierząt (ptaki, konie, świnie, foki oraz wieloryby). Wirus grypy zbudowany jest z nośnika materiału genetycznego (nić RNA) oraz otoczki białkowej.

Białka otoczki wirusa grypy mogą różnić się między sobą i na tej podstawie rozróżnia się dalsze podtypy wirusa grypy typu A. Do tej pory udało się ustalić 16 podtypów wirusa grypy pod względem białka H (czyli hemaglutyniny) oraz 9 podtypów pod względem białka N (czyli neuraminidazy). Stąd bierze się popularne oznaczenie podtypu wirusa grypy jako HN.

Łącznie mamy zatem do czynienia ze 144 różnymi kombinacjami podtypów wirusa grypy. Aktualnie najbardziej popularnymi podtypami wirusa grypy typu A są kombinacje H1N1 oraz H3N2. Objawy grypy typu A u dzieci i dorosłych to przede wszystkim wysoka gorączka, której towarzyszą bóle mięśni, ale też ból gardła, kaszel, czy katar.

Wirus grypy typu B atakuje wyłącznie ludzi. Podobnie jak wirus grypy typu A, składa się z nici RNA oraz otoczki białkowej. Jednakże ten wirus grypy nie cechuje się tak dużą różnorodnością, jak wirus grypy A – istnieje tylko jeden podtyp H oraz jeden podtyp N. Objawy grypy B to bóle mięśniowe, bóle gardła i głowy, czy kaszel.

Leczenie grypy B sprowadza się przede wszystkim do leczenia objawowego oraz izolacji pacjenta.

Wirus grypy typu C posiada zdolność zakażania ludzi oraz świń. Cechuje go wywoływanie jedynie lekkich infekcji, np. zapalenia spojówek. Wirus grypy typu C, podobnie jak typy A i B, posiada nić RNA (ale krótszą) oraz nie posiada białka neuraminidazy.

Objawy grypy typu C przypominają najczęściej łagodną infekcję wirusową. Objawy są zwykle skąpe lub choroba przebiega całkowicie bez objawów.

Często grypa jest mylona z przeziębieniem, wywoływanym przez wirusy RSV czy wirusy paragrypy. Objawy grypy i przeziębienia bywają podobne, przez co czasami schorzenia ciężko jest odróżnić. Skąd zatem wiedzieć, czy to przeziębienie, czy grypa?

Grypa a przeziębienie

Warto wspomnieć, że grypa może być mylona także z innymi przypadłościami. Jedną z nich może być, chociażby tzw. grypa menstruacyjna. Jest to niemedyczny termin, określający grypopodobne objawy przed miesiączką, co ma związek z zespołem napięcia przedmiesiączkowego (ang. PMS – premenstrual syndrome).

Grypopodobne objawy grypy menstruacyjnej to m.in. bóle głowy, bóle mięśni i stawów, zmęczenie, podwyższona temperatura ciała.

Co na przeziębienie dla dorosłych i dzieci?

Podobnie, jak w przypadku grypy leczenie przeziębienia ma głównie charakter objawowy. Choć przeziębienia nie leczy się przyczynowo, to jednak kurację i tak warto wdrożyć jak najszybciej, by zmniejszyć nasilenie dolegliwości i poprawić samopoczucie.

Co na początek przeziębienia? Pomocne mogą być leki działające przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, inhalacje, środki przeciwkaszlowe i wykrztuśne. Niezbędne jest także właściwe nawodnienie organizmu oraz odpoczynek.

Choroba bardzo szybko się rozprzestrzenia (ma wysoką zaraźliwość). Grypa stanowi, więc istotny problem zdrowotny w skali świata.

Chory zaraża nawet wtedy, gdy nie występują jeszcze typowe objawy. Pacjent może być źródłem zakażenia już na dzień przed wystąpieniem pierwszych objawów grypy, ale też 3-5 dni po ich wystąpieniu.

Według WHO na grypę co roku choruje ok. 10 proc. populacji dorosłych i 20-30 proc. dzieci. W Polsce najwięcej zachorowań przypada na styczeń-marzec.

Najczęściej grypa, jeżeli pacjent przebywa w łóżku i stosuje się do zaleceń lekarskich, ustępuje po kilku dniach. Jednak czasami może doprowadzić do powikłań. Jest to szczególnie prawdopodobne w grupie podwyższonego ryzyka, do której zalicza się:

• osoby po 65. roku życia,
• dzieci do 5. roku życia,
• kobiety w ciąży (zwłaszcza, jeśli kobieta zachoruje przed 16. tygodniem ciąży),
• osoby z obniżoną wydolnością układu odpornościowego, np. poddane immunosupresji czy zarażone wirusem HIV,
• osoby chorujące na choroby przewlekłe takie jak: POCHP, astma, choroba wieńcowa, cukrzyca i inne choroby metaboliczne.
• upośledzone usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych w przebiegu zaburzeń czynności poznawczych czy chorób nerwowo-mięśniowych.

Zazwyczaj rozpoznanie można postawić na podstawie obecności charakterystycznych objawów klinicznych oraz badania lekarskiego. Jeśli lekarz ma wątpliwości do diagnozy, może zlecić przeprowadzenie badania laboratoryjnego wydzieliny z nosa i gardła.

Co na grypę? Jakie leki są najskuteczniejsze? Leczenie polega głównie na łagodzeniu objawów. Stosuje się zwykle leki obniżające gorączkę (paracetamol, ibuprofen, kwas acetylosalicylowy), witaminę C oraz rutozyd (leki te są często przepisywane, chociaż badania kliniczne nie wykazały, aby ich działanie faktycznie modyfikowało przebieg infekcji grypowych oraz paragrypowych) oraz środki łagodzące inne dolegliwości współtowarzyszące, np. kaszel.

Przy grypie nie należy nadużywać aspiryny. A objawy takie, jak ból w klatce piersiowej, problemy z oddychaniem, zasłabnięcie, majaczenie, etc. należy bezzwłocznie omówić z lekarzem.

Istnieją także lekarstwa na grypę działające przyczynowo, to znaczy niszczące wirus wywołujący grypę. Co brać na grypę?

Leki na grypę dla dorosłych to m.in. oseltamiwir i zanamiwir (leczenie grypy typu A, B). Leków na wirusa grypy nie stosuje się jednak standardowo, gdyż są one skuteczne jedynie gdy są podane w pierwszych 48 godzinach od wystąpienia objawów, a przed ich podaniem wskazane byłoby wykonanie testu potwierdzającego obecność wirusa grypy typu A lub B.

Zastosowanie leków przeciwwirusowych na grypę jest ograniczone do następujących sytuacji:

• chorzy hospitalizowani z powodu grypy,
• chorzy z zapaleniem płuc w przebiegu grypy,
• chorzy ze współistniejącym zakażeniem bakteryjnym,
• chorzy z grup szczególnego ryzyka powikłań (np. chorzy z obniżoną odpornością – AIDS, przyjmujący leki immunosupresyjne lub sterydy).

Ile leczy się grypę? Leczenie niepowikłanej choroby zajmuje najczęściej ok. tygodnia.

Jak leczyć grypę u dzieci?

Czym leczyć grypę u dzieci? U dzieci leczenie grypy w dużym stopniu zależy od objawów, przebiegu infekcji oraz ogólnego stanu zdrowia. W przypadku umiarkowanych objawów stosuje się najczęściej leczenie objawowe. Co jest dobre? Na grypę podaje się zwykle leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Ważne jest, by dzieciom i młodzieży do 12 roku życia nie podawać preparatów zawierających kwas acetylosalicylowy z powodu ryzyka poważnych skutków ubocznych. Opisywane są przypadki występowania tak zwanego zespołu Reye’a, czyli przede wszystkim − ciężkiego uszkodzenia wątroby.

W cięższych przypadkach grypy u dzieci lekarz może zdecydować o włączeniu leków przeciwwirusowych. Jaki lek na grypę u dziecka? Otóż stosuje się przede wszystkim oseltamiwir lub zanamiwir.

Jak leczyć grypę w domu?

Co najlepsze na grypę? W czasie leczenia grypy zaleca się pozostanie i kurowanie się w domu. Leczenie grypy w domu polega przede wszystkim na łagodzeniu uciążliwych objawów, odpoczynku (wygrzewaniu się w łóżku), unikaniu wysiłku fizycznego oraz nawadnianiu organizmu. Pomocne może być także sięganie po buliony, herbaty ziołowe, koktajle.

Wskazane jest także stosowanie preparatów na ból gardła przy grypie. Co na grypę bez recepty? Pomocne mogą być pastylki lub aerozole, ale też wykonywanie inhalacji (np. z soli fizjologicznej). Ważne jest także częste wietrzenie pomieszczeń.

Ile dni w łóżku przy grypie?

To, jak długo chory powinien leżeć w łóżku, zależy głównie od przebiegu choroby i samopoczucia pacjenta. Ważne jest jednak, by chory przez pewien czas pozostał w domu, aby nie zarażał innych.

Ile dni w domu przy grypie?

Najlepiej, by pacjent nie wychodził z domu aż do chwili, kiedy objawy ostrej infekcji nie ustąpią. Osoba dorosła może zarażać innych nawet przez 5-7 dni od pojawienia się pierwszych objawów.

Na grypę umiera rocznie na świecie 250 000-500 000 osób. Odnotowuje się także ok. 3-5 mln przypadków ciężkich powikłań pogrypowych.

Mimo tego rokowania przy grypie są stosunkowo dobre. Większość chorych wraca do zdrowia w ciągu tygodnia. Przy czym kaszel i ogólne osłabienie po grypie mogą utrzymywać się nieco dłużej.

Grypa jest schorzeniem, które może doprowadzić do wystąpienia mniej lub bardziej groźnych powikłań, takich jak:

• wtórne bakteryjne zapalenie płuc,
• pierwotne grypowe zapalenie płuc,
• angina,
• zaostrzenie współistniejącej choroby przewlekłej,
• zapalenie mięśni,
• zapalenie mięśnia sercowego,
• zapalenie osierdzia,
• zespół Guillaina-Barrego,
• zespół Reye’a.

Powikłania po grypie – po jakim czasie?

Powikłania najczęściej pojawiają się jeszcze w trakcie choroby lub bezpośrednio po niej. Z kolei dolegliwości związane z działaniem układu nerwowego, mogą rozwinąć się 2-6 tygodni od zachorowania.

Zaostrzenie choroby układu krążenia

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby cierpiące na przewlekłe schorzenia układu krążenia. Grypa może spowodować pogorszenie stanu ogólnego pacjenta. Infekcja stanowi często duże obciążenie dla serca oraz układu krążenia i może doprowadzić do zaostrzenia cech niewydolności krążenia.

Objawami pogorszenia funkcji układu krążenia są narastająca duszność, obrzęki kończyn dolnych, pogorszenie tolerancji wysiłku. Taka sytuacja wymaga często hospitalizacji czy zwiększenia dawek leków.

Zapalenie mięśnia sercowego

Zapalenie mięśnia sercowego po grypie jest jednym z możliwych powikłań. Jego objawy są uzależnione od typu i przebiegu. Wyróżnia się zapalenie o przebiegu piorunującym, ostrym, podostrym oraz przewlekłym. Pierwsze dwa z nich cechują się nagłym początkiem i szybkim narastaniem objawów, natomiast dwa pozostałe typy są trudne do odróżnienia od innej choroby kardiologicznej – kardiomiopatii rozstrzeniowej – i powodują postępującą niewydolność serca.

Do najbardziej typowych objawów zapalenia mięśnia sercowego zalicza się: duszność i obrzęki kończyn jako wykładniki niewydolności mięśnia sercowego, ból w klatce piersiowej, uczucie kołatania serca, związane z zaburzeniami rytmu jego pracy – w wyniku zajęcia stanem zapalnym układu bodźco-przewodzącego.

W postawieniu rozpoznania pomocne są badania dodatkowe na czele z badaniami laboratoryjnymi i echokardiografią. Pierwsze z nich są w stanie wykazać występowanie stanu zapalnego oraz ujawnić obecność we krwi enzymów występujących w komórkach serca, co świadczy o ich uszkodzeniu. Echokardiografia pozwala natomiast wykazać zmiany w budowie i funkcjonowaniu serca. Oprócz tego przydatne są: EKG, RTG klatki piersiowej, tomografia rezonansu magnetycznego.

W przypadku zapaleń mięśnia sercowego, jako powikłań przebytej grypy, leczenie głównie polega na zwalczaniu objawów choroby oraz znacznym ograniczeniu aktywności fizycznej chorego. Większość chorych z piorunującym i ostrym zapaleniem powraca do zdrowia. W przypadku przewlekłego zapalenia sytuacja jest gorsza i wymagająca w niektórych przypadkach transplantacji serca.

Zapalenie osierdzia

Tak jak w przypadku zapaleń mięśnia sercowego, zapalenia osierdzia mogą mieć różną etiologię, jednak zdecydowanie najczęstszą są infekcje wirusowe. Także i w tym przypadku możemy mieć do czynienia z infekcją wywołaną przez wirusa grypy, jako powikłanie przechodzonej infekcji.

Podstawowym objawem zapalenia osierdzia jest ból zlokalizowany w okolicy zamostkowej, promieniujący do pleców, szyi, ramion lub barku, nasilający się w pozycji leżącej, często z towarzyszącą dusznością i suchym kaszlem. Oprócz tego typowe są: tarcie osierdziowe, będące bardzo charakterystycznym dźwiękiem wysłuchiwanym przez lekarza, gromadzenie płynu w worku osierdziowym, w niektórych przypadkach nierówne bicie serca, utrata apetytu czy utrata masy ciała.

W przypadku diagnostyki zapaleń osierdzia przydatne są te same badania co w przypadku diagnostyki zapaleń mięśnia sercowego. Dodatkowo, czasami pobiera się płyn nagromadzony w worku osierdziowym w celu wykonania badania laboratoryjnego, co jest jednocześnie zabiegiem leczniczym – perikardiocenteza.

W przypadku zapaleń osierdzia o etiologii wirusowej w leczeniu główną rolę odgrywają dwa leki – niesterydowe leki przeciwzapalne, np. ibuprofen, oraz kolchicyna.

Wtórne bakteryjne zapalenie płuc

Wtórne zapalenie płuc występuje w wyniku nadkażenia bakteryjnego. Najczęstszymi patogenami są: Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae. Choroba pojawia się najczęściej w okresie ustępowania objawów grypy oraz w czasie rekonwalescencji. Główne objawy to ponowna gorączka, duszność, kaszel, osłabienie.

W diagnostyce oprócz badania lekarskiego ważną rolę odgrywa zdjęcie RTG klatki piersiowej. Leczenie w wielu przypadkach musi odbywać się w warunkach szpitalnych, a polega głównie na intensywnej antybiotykoterapii oraz rehabilitacji oddechowej.

Jak zapobiec grypie? Wśród nieswoistych metod zapobiegania zachorowaniu istotną rolę odgrywa unikanie możliwych ognisk zakażenia, czyli unikanie w okresie zwiększonej zachorowalności miejsc zatłoczonych, takich jak supermarkety, kina, teatry itp.

Oprócz tego osoby szczególnie narażone powinny dbać o układ odpornościowy – odpowiednio się ubierać, nie przegrzewać się, dbać o prawidłową dietę pełną świeżych owoców i warzyw. Duże znaczenie odgrywa również dbanie o higienę – częste mycie rąk. Pozwala to zapobiegać przenoszeniu wirusa.

Skuteczną metodą zapobiegania grypie jest także szczepienie.

Podstawową metodą profilaktyki grypy i jej powikłań są szczepionki. Jednak ze względu na częste mutacje wirusa, szczepić należy się corocznie, a nie tak jak w przebiegu niektórych innych chorób wirusowych cyklami zabezpieczającymi na całe życie.

Co roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa szczepy wirusa, które prawdopodobnie będą powodować nowe zachorowania w następnym sezonie. Według danych z badań klinicznych dostępnych w bazach medycznych, szczepienia na grypę istotnie zmniejszyły częstość zarówno zachorowań, jak i występowania powikłań związanych z grypą.

Źródła

1. Brydak LB. Grypa, pandemia grypy mit czy realne zagrożenie? Rytm, Warszawa 2008, 1-492
2. Tylżanowska-Kisiel J. Przeziębienie i grypa, Helion, Gliwice 2007, ISBN 978-83-246-0977-2
3. Brydak LB. Grypa w aspekcie globalnym. Polski Merkuriusz Lekarski 2003, 14 (84), 535-40
4. Brydak LB. Diagnostyka i profilaktyka grypy niezbędna w praktyce lekarza rodzinnego. Standardy Medyczne, 2001, 12 (2), 16-29
5. Dziubek Z. Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2748-9
6. Boroń-Kaczmarska A. Choroby zakaźne w zarysie, Pomorska Akademia Medyczna, Szczecin 2004, ISBN 83-89318-35-0
7. Milanowski A. (red.), Pediatria, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-098-6
8. Kawalec W., Kubicka K. Pediatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3253-9