Hit detoksów czy marketingowy mit? Co naprawdę wiadomo o aloesie

Aloes to roślina z rodzaju Aloe, z którego najczęściej wykorzystywany jest gatunek Aloe vera. W liściach znajdują się dwie różne części. Pierwsza to przezroczysty żel, czyli miąższ, który w około 99 procentach składa się z wody i zawiera polisacharydy, w tym acemannan. Druga to żółtawy lateks usadowiony tuż pod skórką liścia. Zawiera on antrachinony, w tym aloinę, która działa przeczyszczająco i przy wyższych dawkach może podrażniać jelita.

Żel aloesowy dostarcza niewielkie ilości witaminy C, witaminy E oraz niektóre witaminy z grupy B, a także śladowe ilości minerałów, takich jak potas oraz magnez. W standardowej porcji napoju z aloesem ilość tych składników jest jednak zbyt mała w porównaniu z popularnymi warzywami oraz owocami. Kaloryczność czystego żelu jest niska i zwykle wynosi kilkanaście kalorii w 100 gramach, ponieważ to głównie woda.

Najczęściej badanym składnikiem żelu jest acemannan, czyli polisacharyd zbudowany z cząsteczek mannozy. Mannoza natomiast to cukier prosty, czyli monosacharyd podobny do glukozy, naturalnie obecny w organizmie oraz w wielu roślinach, w tym właśnie w aloesie. W badaniach laboratoryjnych łączy się go z wpływem na reakcję układu odpornościowego, jednak dane z badań na ludziach są na ten moment jeszcze ograniczone. W suplementach usuwa się zwykle większość aloiny, aby zmniejszyć ryzyko niepożądanych działań. Taki proces obróbki jest ważny dla ogólnego bezpieczeństwa produktu.

Hasło "detoks" sugeruje, że organizm gromadzi toksyny, które trzeba usuwać specjalnymi kuracjami. Z punktu widzenia fizjologii odpowiedzialna za to jest głównie wątroba oraz nerki. Wątroba przekształca zbędne związki w formy rozpuszczalne w wodzie, a nerki filtrują krew i wydalają je z moczem. U zdrowej osoby proces ten działa praktycznie bez przerwy. Nie ma wiarygodnych dowodów na to, że aloes przyspiesza te mechanizmy ani że zwiększa skuteczność naturalnego oczyszczania.

Część osób po spożyciu preparatów z aloesem obserwuje luźniejszy stolec oraz częstsze wypróżnienia. Taki efekt dotyczy głównie jelita i wynika z obecności związków z działaniem przeczyszczającym, lecz nie oznacza to usuwania toksyn z całego organizmu. Często mówi się, że intensywniejsza praca jelit równa się detoksowi, ale dowody na taki efekt są wciąż ograniczone. Z medycznego punktu widzenia aloes nie jest uznawany za środek oczyszczający organizm.

Wpływ aloesu na układ pokarmowy zależy od formy preparatu oraz dawki. Oczyszczony żel z miąższu zawiera polisacharydy oraz niewielkie ilości rozpuszczalnego błonnika. W badaniach obserwacyjnych wskazuje się na możliwy związek z łagodzeniem objawów takich jak wzdęcia oraz uczucie pełności, jednak dane kliniczne są na ten moment ograniczone.

W części przypadków z zespołem jelita drażliwego zaobserwowano poprawę komfortu trawiennego, ale nie dotyczy to wszystkich i nie zastępuje leczenia. Preparaty nieoczyszczone z aloiny działają znacznie mocniej na perystaltykę jelit. Przy krótkim stosowaniu są w stanie nawet zwiększyć częstość wypróżnień.

Dłuższe używanie może prowadzić do biegunek, utraty wody oraz zaburzeń poziomu potasu. A niski poziom potasu wpływa na pracę mięśni oraz serca, więc z tego powodu produkty o działaniu przeczyszczającym nie powinny być stosowane na co dzień. Osoby z chorobami zapalnymi jelit powinny zachować szczególną ostrożność i wcześniej temat omówić ze specjalistą.

Część badań u osób z podwyższonym poziomem cukru daje do zrozumienia, że żel z aloesu może nieznacznie obniżać poziom glukozy na czczo. Jest w stanie wpływać też na hemoglobinę glikowaną, czyli wskaźnik średniego poziomu cukru z ostatnich kilku miesięcy. Rezultat jest zwykle umiarkowany i zależy od dawki oraz czasu stosowania. Badania różnią się między sobą, dlatego nie można traktować aloesu jak alternatywy dla leczenia cukrzycy ani zamiennika diety.

Jeśli chodzi o masę ciała, aloes ma bardzo niską kaloryczność i w czystej postaci dostarcza głównie wodę. Sam w sobie nie zwiększa spalania tkanki tłuszczowej, ale też jej nie spowalnia. Ewentualny spadek masy to zwykle wynik zmiany diety lub utraty wody. W kontroli masy ciała najważniejszy jest bilans energetyczny oraz regularna, ale bezpieczna aktywność fizyczna.

Pod względem odżywczym żel aloesowy jest produktem z bardzo niską gęstością energetyczną, czyli dostarcza mało energii w stosunku do swojej objętości. W 100 gramach znajduje się zwykle kilkanaście kalorii oraz śladowe ilości makroskładników. Ilość witamin oraz minerałów jest również niewielka i nie pokrywa odczuwalnej części dziennego zapotrzebowania.

Z tego powodu na aloes nie można patrzeć jak na źródło składników odżywczych w codziennej diecie. Powinien być traktowany raczej jak dodatek niż pełnowartościowy produkt spożywczy. Nie zastąpi warzyw, owoców ani produktów zbożowych pod względem zawartości błonnika i ogólnych wartości.

Jeśli pojawia się w jadłospisie, jego rola jest jedynie uzupełniająca. Warto też zwrócić uwagę na gotowe napoje z aloesem, które często mają dodany cukier, a taki skład zwiększa już kaloryczność i zmienia wpływ produktu na gospodarkę węglowodanową.

Bezpieczeństwo aloesu zależy od rodzaju preparatu oraz czasu stosowania. Oczyszczony żel z miąższu jest najczęściej dobrze tolerowany w rekomendowanych ilościach, choć u części osób może wywołać ból brzucha oraz luźniejszy stolec.

Większe ryzyko dotyczy preparatów zawierających aloinę. Związek ten w wyższych dawkach jest w stanie prowadzić do silnej biegunki oraz odwodnienia. Z tego powodu nie zaleca się długotrwałego stosowania produktów z działaniem przeczyszczającym, wszystkich bez wyjątku.

Aloes może też wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. Dotyczy to głównie leków obniżających poziom glukozy oraz leków moczopędnych. Zmiana poziomu potasu może nasilać działania niepożądane w przypadku części leków kardiologicznych. Kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewodu pokarmowego również powinny zachować ostrożność. W przypadku chorób przewlekłych decyzję o suplementacji warto omówić z lekarzem.

Aloes stał się symbolem detoksu głównie z powodów wizerunkowych oraz historycznych. Roślina ta praktycznie od zawsze była stosowana miejscowo na skórę, dlatego ma opinię naturalnego środka oczyszczającego. Taki obraz łatwo przeniesiono na działanie wewnętrzne. W marketingu często podkreśla się egzotyczne pochodzenie oraz tradycyjne zastosowanie.

Dla wielu osób naturalne pochodzenie oznacza bezpieczeństwo oraz skuteczność, choć nie zawsze potwierdzają to badania kliniczne. Liczy się też prosty przekaz. Detoks jest hasłem łatwym do zrozumienia i atrakcyjnym w okresach, gdy wiele osób chce poprawić sylwetkę oraz samopoczucie w trybie natychmiastowym. Krótkotrwałe zmiany w masie ciała lub przy wypróżnieniach są interpretowane jak oczyszczenie organizmu. Takie czynniki bez wątpienia utrwalają przekonanie o skuteczności. Popularność aloesu wynika bardziej z narracji oraz trendów żywieniowych niż z jednoznacznych dowodów naukowych.

Aloes nie oczyszcza organizmu w ogólnym sensie. W niektórych sytuacjach ma konkretne zastosowanie, ale to działanie jest ograniczone. Nie jest w stanie zastąpić zbilansowanej diety ani leczenia chorób metabolicznych. Na co dzień jego rola w diecie jest niewielka i zależy od formy oraz dawki. Decyzję o regularnym stosowaniu warto podejmować świadomie, po oddzieleniu popularnych haseł od tego, co potwierdza aktualna wiedza medyczna, uwzględniając własne ograniczenia zdrowotne.

Źródła:

1. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6349368/
2. JNM Journal, https://www.jnmjournal.org/journal/view.html?doi=10.5056/jnm18077
3. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4963864/