Zaczyna się od wzdęć i zmęczenia. Zapalenie jelit potrafi kryć się miesiącami

Pod nazwą "zapalenie jelit" skrywa się kilka różnych stanów, dlatego łatwo o pomyłkę. Lekarzom zwykle chodzi o nieswoiste zapalenie jelit. W tkankach rozwija się wtedy przewlekły proces destrukcyjny, ponieważ układ odpornościowy bez uzasadnienia stale atakuje własny organ.

To coś zupełnie innego niż infekcja jelitowa, którą wywołują bakterie lub wirusy i która mija po kilku dniach. Różni się też od zespołu jelita drażliwego, w którym objawy są uciążliwe, ale w jelicie nie dochodzi do faktycznego uszkodzenia tkanki. Nieswoiste zapalenie jelit jest przewlekłe i nawracające, a najczęściej rozpoznaje się je u osób między 15 a 35 rokiem życia, choć dotyka również dzieci oraz seniorów.

Przy tej chorobie początkowe dolegliwości są łagodne oraz mało specyficzne. Lekki ból brzucha, okresowa biegunka oraz spadek energii pasują do wielu innych przyczyn, od nietolerancji pokarmowej po przemęczenie. Dodatkowo objawy nie występują stale - na kilka tygodni same ustępują, więc uznaje się, że problem minął. Po pewnym czasie wracają, ale łatwo zrzucić to na nowy stres lub błąd dietetyczny.

Z tego powodu od pierwszych oznak do rozpoznania mija często wiele miesięcy, a w przypadku choroby Crohna nawet i ponad rok. Wielu pacjentów próbuje radzić sobie samodzielnie. Takie osoby zmieniają dietę oraz sięgają po leki bez recepty, więc wizyta u specjalisty odkłada się jeszcze bardziej.

Choć obie postacie należą do tej samej grupy chorób, różnią się miejscem oraz głębokością uszkodzeń. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego obejmuje tylko jelito grube. Stan zapalny zaczyna się w odbytnicy i rozprzestrzenia się wyżej, ale dotyka tylko wewnętrzną warstwę śluzówki. Nie pojawia się punktowo, tylko tworzy ciągły obszar zapalny. Powszechnym objawem jest biegunka z domieszką krwi oraz śluzu, a także nagła potrzeba skorzystania z toalety.

Choroba Leśniowskiego-Crohna objawia się inaczej. Może pojawić się na każdym odcinku przewodu pokarmowego, od jamy ustnej po odbyt, ale najczęściej jednak atakuje końcowy fragment jelita cienkiego. Zmiany są odcinkowe, chore obszary przeplatają się ze zdrowymi, a zapalenie przechodzi przez całą grubość ściany jelita. Z tego powodu częściej dochodzi do zwężeń oraz przetok (nieprawidłowych połączeń między jelitem a sąsiednimi narządami).

Wnętrze jelita oddziela cienka warstwa komórek pokryta śluzem, jest to bariera, która trzyma bakterie z dala od głębszych tkanek. W trakcie choroby ta bariera robi się nieszczelna i drobnoustroje oraz ich fragmenty przedostają się do ściany jelita. Układ odpornościowy reaguje na nie zbyt mocno i wysyła armię białych krwinek oraz substancje zapalne, takie jak TNF alfa.

TNF alfa to białko nasilające zapalenie. Powstają też owrzodzenia, dochodzi do krwawień, a uszkodzona śluzówka gorzej wchłania wodę i składniki odżywcze. Stąd bierze się przewlekła biegunka oraz niedobory żelaza i witaminy B12. Dodatkowo zmienia się skład flory bakteryjnej - dochodzi do dysbiozy. Taki stan podtrzymuje zapalenie i utrudnia gojenie.

Pewne objawy wymagają szybkiej wizyty u lekarza, bo wykraczają poza zwykłą niestrawność:

• niezamierzony spadek masy ciała, chudnięcie bez zmiany diety oraz aktywności,
• gorączka lub stany podgorączkowe pojawiające się bez przeziębienia,
• budzenie się w nocy z powodu biegunki albo bólu brzucha. Błahe dolegliwości jelitowe rzadko wybudzają ze snu,
• krew w stolcu zawsze wymaga konsultacji, tym bardziej, jeśli utrzymuje się dłużej niż kilka dni, nawraca albo towarzyszy jej osłabienie,
• bladość, kołatanie serca, duszność przy wysiłku. Te objawy wskazują na niedokrwistość.

Zaskakują też objawy z jelitami niezwiązane, takie jak ból stawów, zaczerwienienie oczu oraz bolesne guzki na skórze nóg, które są oznaką zaostrzenia choroby.

Rozpoznanie opiera się na połączeniu kilku badań, żadne pojedyncze nie wystarcza. Pierwszym krokiem jest oznaczenie kalprotektyny w kale, białka uwalnianego przez białe krwinki, gdy w jelicie toczy się zapalenie. Proste badanie próbki kału odróżnia podłoże zapalne od czynnościowego (choroby o podłożu czynnościowym to np. zespół jelita drażliwego). Wartość poniżej 50 µg/g jest uspokajająca, a powyżej 150-200 µg/g wskazuje na aktywne zapalenie.

Z krwi oznacza się morfologię oraz markery stanu zapalnego, takie jak białko CRP i OB, a także zapasy żelaza. Najpewniejsze rozpoznanie daje jednak dopiero kolonoskopia, badanie jelita kamerą na elastycznej rurce. Podczas tego badania lekarz pobiera drobne wycinki śluzówki do oceny pod mikroskopem. W chorobie Crohna pomocny okazuje się też rezonans jelita cienkiego.

Żadna dieta nie wyleczy choroby, ale dobrze dobrane jedzenie łagodzi objawy oraz wspiera leczenie. W trakcie zaostrzenia warto przejść na potrawy lekkostrawne oraz ograniczyć błonnik nierozpuszczalny: skórki, pestki, surowe warzywa oraz pełne ziarno. Takie składniki podrażniają chorą śluzówkę. Pomagają mniejsze, ale częstsze posiłki oraz ograniczenie tłustych, smażonych i ostrych dań.

Należy również odstawić lub ograniczyć alkohol i kawę. W okresie remisji choroby jadłospis można stopniowo poszerzać i wracać do warzyw oraz owoców. Cenne w tym przypadku są tłuste ryby morskie i oliwa z oliwek z daniami w stylu śródziemnomorskim. Ważny jest też regularny sen, redukcja stresu oraz unikanie leków przeciwbólowych z grupy NLPZ, które często potęgują objawy. U palaczy z chorobą Crohna rzucenie papierosów łagodzi przebieg choroby.

Uporczywe wzdęcia, brak energii oraz nawracające dolegliwości brzuszne nie zawsze mają błahą przyczynę. Warto obserwować własny organizm i nie zwlekać z wizytą, gdy objawy utrzymują się tygodniami. Wczesne rozpoznanie ułatwia leczenie oraz codzienne funkcjonowanie.

Źródła:

1. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10382792/
2. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11164383/
3. NLM, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK436021/
4. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4913337/
5. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4609145/
6. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5771362/
7. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9607252/