Zapalenie opon mózgowych - przyczyny, objawy, rozpoznanie, leczenie

Zapalenie opon mózgowych to niebezpieczne schorzenie, które charakteryzuje się wysoką śmiertelnością. Zapalenie opon może rozwinąć się jako powikłanie pozornie niegroźnych schorzeń takich jak zapalenie zatok czy zapalenie ucha środkowego. Może być też powikłaniem po grypie. Dlaczego zapalenie opon mózgowych jest takie groźne i jak można zapobiec chorobie?

spis treści

Zobacz film: "Jakie objawy mogą świadczyć o zapaleniu opon mózgowych?"

1. Zapalenie opon mózgowych - charakterystyka

Wirusowe zapalenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN) to proces zapalny obejmujący OMR (opony mózgowo-rdzeniowe), przestrzeń podpajęczynówkową oraz tkankę nerwową mózgu lub rdzenia kręgowego. Proces spowodowany jest replikacją wirusów w OUN. W przypadku wirusowego zapalenia opon mózgowych używa się także pojęcia aseptyczne zapalenie OMR, gdyż wtedy nie można wyizolować z płynu mózgowo-rdzeniowego patogenów najczęściej odpowiedzialnych za zaplenia OMR.

Kiedy grypa zaczyna być groźną chorobą?
Kiedy grypa zaczyna być groźną chorobą?

Grypa to niebezpieczna choroba wirusowa; co roku na świecie umiera rocznie od 10 000 do 40 000 osób....

zobacz galerię

Inną przyczyną zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych są bakterie. Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest bardzo niebezpieczne i często prowadzi do zgonów. Bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych można się zarazić drogą kropelkową. Niestety zapalenie bakteryjne stanowi 50 proc. wszystkich rodzajów zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

2. Zapalenie opon mózgowych - przyczyny

Do typowych wirusów powodujących wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych należą:

  • enterowirusy (wirusy Echo i polio);
  • wirusy odkleszczowego zapalenia mózgu;
  • wirusy grupy Hermes (HSV, CMV) i inne.

Zapalenie opon mózgowych może być też wywołane przez bakterie, grzyby lub pasożyty.

2.1. Wirusowe zapalenie opon mózgowych

Wirusem zazwyczaj zaraża się drogą kropelkową przez układ pokarmowy lub oddechowy. Nosicielami wirusów wywołujących zapalenie opon mózgowych są osoby chore.

Zakażenie wirusem może mieć trzy postacie:

  • pierwotną, którą pojawia się na skutek uaktywnienia wirusów, które są obecne w organizmie, np. wirusa opryszczki,
  • dwufazową, która jest wywoływana zwykle przez wirusy Coxackie A i B oraz Echo. W przebiegu zakażenia pojawia się wysoka gorączka, trwająca ok. 3 dni oraz objawy grypopodobne i dolegliwości ze strony układu pokarmowego,
  • przyzakaźną, która może być wywołana przez półpasiec, ospę wietrzną, świnkę, grypę. Na ogół przebiega bardzo łagodnie.

2.2. Bakteryjne zapalenie opon mózgowych

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych może mieć dwie postacie: ropną i nieropną. Zapalenie opon mózgowych wywołane bakteriami jest groźniejsze niż to wywołane przez wirusy. W przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgowych występuje większe ryzyko powikłań i zgonu. Zapalenia bakteryjne stanowią prawie połowę wszystkich zapaleń opon mózgowych, a wśród tych zakażeń ponad 90 proc. stanowią te najgroźniejsze, czyli ropne.

Patogeny, które najczęściej powodują zapalenie opon mózgowych:

  • ropne: pneumokoki (Streptococcus pneumoniae), meningokoki (Neisseria meningitidis), pałeczki Haemophilus influenzae, pałeczki E. coli, paciorkowce grupy B (Streptococcus agalactiae) i gronkowce złociste (Staphylococcus aureus),
  • nieropne: krętki Borrelia (przenoszone przez kleszcze i powodujące boreliozę), pałeczki Listeria monocytogenes i prątki gruźlicy.

2.3. Grzybicze zapalenie opon mózgowych

Zapalenie opon mózgowych o podłożu grzybiczym wywoływane jest najczęściej przez grzyby Cryptococcus neoformans i Coccidioides immitis. Rozwojowi zapalenia sprzyja stan obniżonej odporności, a także współistnienie takich chorób jak cukrzyca, gruźlica, choroby krwi i nowotwory.

2.4. Pasożytnicze zapalenie opon mózgowych

Zapalenie opon mózgowych może być również wywoływane przez pasożyta Acantamoeba lub pierwotniaka Naegleria fowleri. Zapalenie opon mózgowych może pojawić się także w następstwie zakażenia wywołanego przez Toxoplazma gondii, pierwotniaka powodującego toksoplazmozę.

3. Zapalenie opon mózgowych - czynniki zwiększające ryzyko zachorowania

W przypadku wirusowego zapalenia opon mózgowych czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania jest przebywanie w otoczeniu nosicieli wirusa.

W przypadku zakażenia bakteryjnego, do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą:

Zapalenie opon mózgowych - przyczyny, objawy, rozpoznanie, leczenie
Zapalenie opon mózgowych - przyczyny, objawy, rozpoznanie, leczenie (123rf.com)

4. Zapalenie opon mózgowych - przebieg

W zależności od tego, jakie jest podłoże zapalenia opon mózgowych, choroba daje różne objawy i ma inny przebieg.

4.1. Wirusowe zapalenie opon mózgowych

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zwykle cechuje się łagodnym przebiegiem, a neurologiczne objawy zapalenia opon mózgowych niezależnie od typu wirusa ograniczają się do takich objawów zapalenie opon mózgowych, jak zwiększone ciśnienie śródczaszkowe (bóle głowy, nudności, wymioty). Ponadto pojawiające się również w zapaleniu opon mózgowych objawy oponowe są reakcją neurologiczną na rozwijający się stan zapalny OUN. Ból głowy i gorączka zazwyczaj występują przed pojawieniem się objawów neurologicznych. W zapaleniu opon mózgowych objawy oponowe to między innymi:

  • sztywności karku (gdy osoba chora leży i próbujemy przygiąć jej głowę do klatki piersiowej, odczuwany jest ból);
  • objaw Brudzińskiego - gdy u leżącego na plecach pacjenta sprawdza się objaw sztywności karku następuje odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych;
  • objaw Kerniga - u osoby poziomo leżącej próba zgięcia kończyny w stawie kolanowym przy zgięciu tej kończyny w stawie biodrowym powoduje sztywność i opór.

4.2. Bakteryjne zapalenie opon mózgowych - przebieg

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych ma podobny przebieg, niezależnie od rodzaju bakterii, które je wywołują. Objawy pojawiają się najczęściej po ok. 3 dniach od zakażenia. Pierwszym z nich jest wysoka gorączka, sięgająca nawet 40°C, często z dreszczami. Pojawiają się też bóle mięśni i stawów, silne bóle głowy i karku, sztywność karku, nudności i wymioty.

Czasem bakteryjne zapalenie opon mózgowych może mieć ciężki przebieg. Pojawiają się wtedy zaburzenia świadomości, utrata przytomności, silne drgawki, senność i apatia.

4.3. Grzybicze zapalenie opon mózgowych - przebieg

Grzybicze zapalenie opon mózgowych ma charakter podostry i przebiega bardzo powoli. Częściej też, niż w przypadku zakażenia bakteryjnego, w czasie trwania choroby pojawia się wodogłowie.

4.4. Pasożytnicze zapalenie mózgu - przebieg

W zależności od rodzaju pasożyta, który wywołał zapalenie opon mózgowych, przebieg choroby różni się. Jeśli zapalenie opon mózgowych rozwinie się po zakażeniu pierwotniakiem wywołującym toksoplazmozę, w przebiegu choroby dochodzi do zapalenia naczyniówki i zapalenia siatkówki oka, które mogą skutkować utratą wzroku. Inne objawy to bóle i zawroty głowy oraz objawy porażenia spastycznego.

W przypadku zakażenia Acantamoeba i Naegleria fowleri u chorego pojawia się gorączka i ból głowy. Następnie chory zapada w śpiączkę, która prowadzi do śmierci.

5. Zapalenie opon mózgowych - diagnostyka

O rozpoznaniu wirusowego zapalenia opon mózgowo - rdzeniowych decyduje obraz kliniczny. Zwykle oprócz objawów zajęcia opon (objawy oponowe) występują objawy choroby podstawowej. Dodatkowo w diagnostyce wirusowego zapalenie opon mózgowych należy wykonać badanie płynu mózgowo-rdzeniowego. W płynie tym stwierdza się podwyższone ciśnienie, zwiększoną liczbę komórek (pleocytoza) z przewagą limfocytów.

Jednoznaczne rozpoznanie, który wirus jest odpowiedzialny za zapalenie można potwierdzić na podstawie zidentyfikowania materiału genetycznego wirusa w płynie mózgowo-rdzeniowym metodą genetyczną PCR. Wadą badań genetycznych PCR jest długi czas oczekiwania na ich wynik, podczas gdy leczenie trzeba włączyć jak najszybciej.

Stąd tak ważna jest obserwacja chorego na wirusowe zapalenie opon mózgowych i wysunięcie podejrzenia na podstawie objawów klinicznych, w przypadku grypy obserwacja infekcji górnych dróg oddechowych oraz objawów grypy w postaci gorączki, rozbicia, bólów mięśni.

W diagnostyce zapalenia opon mózgowych pomocna jest także tomografia komputerowa głowy, posiewy krwi i wymazy z gardła.

6. Zapalenie opon mózgowych - leczenie

Leczenie przebiega różnie w zależności od tego jaki czynnik spowodował zapalenie opon mózgowych.

6.1. Wirusowe zapalenie opon mózgowych - leczenie

Ustępowanie objawów i poprawa stanu klinicznego chorego na wirusowe zapalenie opon mózgowych świadczą o skuteczności leczenia. Zazwyczaj rutynowe, kontrolne badanie płynu mózgowo-rdzeniowego nie jest konieczne. Warto pamiętać, że niektóre zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym mogą ustępować po pewnym czasie.

W przypadkach objawów zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego stosuje się leki przeciwobrzękowe i przeciwpadaczkowe.

W przypadku podejrzenia grypowego zapalenie opon mózgowo - rdzeniowych można włączyć leki przeciwgrypowe. Obecnie dostępna jest także na rynku szczepionka przeciw grypie. W dostępnych obecnie badaniach brak jest wystarczających dowodów pozwalających wyciągnąć wnioski o wpływie szczepionki na hospitalizacje, czy ilość powikłań. Warto się jednak zaszczepić, gdyż udowodnione jest, że szczepienia zmniejszają ilość zachorowań na grypę a tym samym teoretycznie szansę na powstanie powikłań grypy.

Zwykle wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ma łagodny przebieg i ustępuje bez pozostawiania trwałych uszkodzeń neurologicznych. Szacuje się, że śmiertelność z powodu wirusowych zapaleń opon mózgowo - rdzeniowych jest poniżej 1 proc.

Dowiedz się więcej:

6.2. Bakteryjne zapalenie opon mózgowych - leczenie

W przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgowych należy jak najszybciej rozpocząć antybiotykoterapię. Konieczne może również okazać się podawanie leków przeciwzapalnych i przeciwobrzękowych. Leczenie antybiotykami trwa przez minimum 2 tygodnie. W tym czasie chory powinien bezwzględnie leżeć w łóżku.

Jeśli zachoruje noworodek podaje się mu ampicylinę i aminoglikozyd. W przypadku niemowląt można stosować ampicylinę i aminoglikozyd lub cefalosporynę III generacji. Dzieciom od 3 miesiąca życia i dorosłym podaje się wyłącznie cefalosporynę III generacji. Leczenie bakteryjnego zapalenia opon mózgowych odbywa się na oddziale chorób zakaźnych.

Jeśli przyczyną zakażenia były meningokoki, antybiotykoterapię stosuje się również u osób z najbliższego otoczenia pacjenta.

6.3. Grzybicze zapalenie opon mózgowych - leczenie

Zapalenie opon mózgowych o podłożu grzybiczym leczy się amfoterycyną B, która jest antybiotykiem przeciwgrzybiczym wytworzonym przez bakterie z rodzaju Streptomyces. W leczeniu stosuje się również flukonazol, który ma szerokie spektrum działania.

6.4. Pasożytnicze zapalenie opon mózgowych - leczenie

Jeśli do zakażenia doszło wskutek kontaktu z Acantamoeba lub Naegleria fowleri, pacjentowi podaje się amfoterycynę B. Zapalenie opon mózgowych wywołane przez Toxoplasma gondii leczy się przy pomocy pirymetaminy i sulfadiazyny lub spiramycyny.

7. Zapalenie opon mózgowych - zapobieganie

W przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgowych, najlepszą profilaktyką jest wykonanie szczepień ochronnych. Możemy zaszczepić się przeciw meningokokom, pneumokokom i Haemophilus influenzae typu B.

W przypadku, gdy pacjent miał kontakt z osobą chorą na ropne zapalenie opon mózgowych, można zastosować u niego tzw. chemioprofilaktykę poekspozycyjną. Polega ona na podaniu jednorazowej dawki antybiotyku. Znacznie obniża to ryzyko zachorowania u osoby nieszczepionej, która miała bliski kontakt z chorym.

Zapaleniu opon mózgowych wywołanemu wirusami również w dużej mierze można zapobiec dzięki szczepieniom ochronnym.

8. Zapalenie opon mózgowych - powikłanie grypy

W wyniku typowej infekcji górnych dróg oddechowych wirusem grypy dochodzi do namnażania się wirusa, który może pokonać barierę opon mózgowych i doprowadzić do powstania stanu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Zapalenia w OUN dotyczą zapaleń mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych. Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych powodowanych wirusem grypy jest bardzo rzadko spotykanym powikłaniem grypy, obecnie dostępne piśmiennictwo w pojedynczych przypadkach wspomina o wirusowym zapaleniu opon mózgowych, jednak nie można zapominać o jego występowaniu.

Zdecydowanie szerzej niż wirusowe zapalenie opon mózgowych opisywane jest powikłanie dotyczące zapalenia lub encefalopatii mózgu powodowane przez wirus grypy. W Polsce w ostatnich latach zgłaszanych jest rocznie około 2 tys. przypadków zapalenia OUN, w tym dwukrotnie częściej z powodu wirusów.

Następny artykuł: Otępienie a grypa

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Ważne tematy