Zespół jelita drażliwego - przyczyny, objawy, rozpoznanie, leczenie, rokowanie

Zespół jelita drażliwego inaczej zespół jelita nadwrażliwego, z łac. colon irritabile; z ang. Irritable Bowel Syndrome (w skrócie IBS) – przewlekła (trwająca przez co najmniej trzy miesiące) idiopatyczna choroba przewodu pokarmowego o charakterze czynnościowym charakteryzująca się bólami brzucha i zaburzeniami rytmu wypróżnień, nieuwarunkowana zmianami organicznymi lub biochemicznymi. Ta krótka definicja zawiera najważniejsze informacje o zespole jelita wrażliwego, która niegdyś nazywana była nerwicą jelit. Zespół nadwrażliwości jelit został dokładnie opisany w 1892 roku jako mucous colitis. Definicję zespołu jelita drażliwego sprecyzowano zaś na międzynarodowym zjeździe ekspertów w Rzymie w 1999 r.

1. Zespół jelita drażliwego - przyczyny

Pomimo nieustannych badań pierwotna przyczyna zespołu jelita drażliwego nie jest znana. Czynniki patofizjologiczne, które mogą mieć wpływ na wystąpienie zespołu nadwrażliwości jelit to:

Zobacz film: "Zespół jelita nadwrażliwego [Wirtualna Poradnia]"

  • Nadmierny rozrost flory bakteryjnej (SIBO) nawet w 84 proc. przypadków.
  • Zaburzenia czucia trzewnego i funkcji motorycznej i wydzielniczej jelit co potwierdzają badania: niski próg bólowy odbytnicy rozszerzanej balonem.
  • Zwiększona odpowiedź ruchowa jelita grubego na pobudzanie niektórymi lekami (prostygmina), hormonami (cholecystokinina) lub pokarmem.
  • Zmiany w sferze psychicznej (u 70-90 proc. pacjentów chorych na IBS występują zaburzenia osobowości, niepokój lub depresja).
  • Spożywanie pokarmów ubogoresztkowych.
  • Przebycie infekcji jelitowej (np. czerwonki) – u osób tych stwierdzono zwiększenie liczby komórek endokrynnych jelit i zawartości w nich serotoniny. Poinfekcyjny zespół jelita drażliwego dotyczy 10 proc. chorych i ma przeważnie postać biegunkową.
  • Rola mózgu jest nie do końca wyjaśniona – nowe badania wykazują zmiany aktywności w obszarach kory mózgowej odpowiedzialnych za odczuwanie bólu.

Według statystyk na zespół jelita drażliwego cierpi ponad 100 milionów ludzi w Ameryce Północnej i Europie. Szacuje się, że stanowi to ok. 20-30 proc. populacji ludzi dorosłych. Nie jest to jednak choroba dotykająca tylko mieszkańców krajów wysokorozwiniętych - np. w Chinach zapadalność na zespół jelita drażliwego jest porównywalna do krajów zachodnich. Około 75-80 proc. pacjentów z tym zespołem nadwrażliwości jelit stanowią kobiety.

Objawem zespołu jelita drażliwego są różne nieprzyjemne dolegliwości związane z układem pokarmowym
Objawem zespołu jelita drażliwego są różne nieprzyjemne dolegliwości związane z układem pokarmowym (Shutterstock)

2. Zespół jelita drażliwego - objawy

W zespole jelita drażliwego przebieg choroby jest wybitnie przewlekły i nawracający. W zależności od dominujących objawów jelita drażliwego można wyróżnić kilka postaci:

  1. Biegunkową,
  2. Z dominującym zaparciem (tzw. Colon spasticum),
  3. Mieszaną.

Dość ciekawym faktem jest, że sytuacje stresowe wyzwalają objawy zespołu nadwrażliwości jelit. Do najczęstszych objawów jelita drażliwego należą:

  • Ból brzucha o ostrym, skurczowym, nękającym charakterze (zazwyczaj podbrzusza i lewego dołu biodrowego). Prawie nigdy bóle nie budzą w nocy. Typowe cechy bólu brzucha będącego objawem jelita drażliwego to: nasilanie się po posiłkach, złagodzenie po wypróżnieniu lub oddaniu gazów oraz występowanie przy częstych i luźniejszych wypróżnieniach.
  • Biegunka – w przypadku jelita drażliwego objawem są wodniste stolce lub półpłynne ale rzadko dochodzi do zwiększenia ich objętości. Zazwyczaj występuje po posiłkach, stresie psychicznym i w godzinach rannych.
  • Zaparcie – to objaw jelita drażliwego u chorych z postacią bez biegunki. Częstotliwość wypróżnień jest zmniejszona, a stolec oddawany jest z wysiłkiem. Stolec jest zbity, twardy, niekiedy przypomina „kozie bobki”. Po oddaniu stolca często pojawia się uczucie niepełnego wypróżnienia. Wspólnym objawem zespołu jelita drażliwego dla postaci z biegunką oraz postaci z zaparciem są skąpe wypróżnienia.
  • Wzdęcie brzucha – jak wiadomo zależy od gromadzącego się w jelicie gazu, chociaż jego ilość nie musi być większa niż u osób zdrowych.
  • Domieszka śluzu w kale.
  • Odbijanie i gazy.
  • Nudności i wymioty.
  • Zgaga.
  • Inne objawy zespołu jelita drażliwego to: bóle głowy, uczucie zmęczenia, zaburzenia miesiączkowania, częstomocz, tzw. "przelewania w brzuchu".
10 sposobów na pozbycie się zgagi
10 sposobów na pozbycie się zgagi [10 zdjęć]

Zgaga to dolegliwość ze strony układu pokarmowego wynikająca z cofania się soku żołądkowego do przełyku....

zobacz galerię

Może się wydawać, że przy takiej różnorodności objawów charakteryzujących jelito drażliwe lekarz nie powinien mieć problemów z wychwyceniem odchyleń od stanu prawidłowego podczas badania fizykalnego, jednakże w związku z faktem, że zespół nadwrażliwości jelit jest zaburzeniem czynnościowym a nie organicznym najczęściej u pacjentów z zespołem jelita drażliwego nie stwierdza się zmian w badaniu lekarskim. Jedynie u niektórych chorych z zespołem jelita drażliwego objawem jest bolesność przy badaniu palpacyjnym nad esicą (okolica lewego podbrzusza). Również w badaniach dodatkowych w przypadku zespołu jelita drażliwego objawem nie są wyczuwalne zmiany.

3. Zespół jelita drażliwego - rozpoznanie

Ze względu na objawy przed rozpoznaniem zespołu jelita drażliwego należy wykluczyć takie choroby jak: nieswoiste i swoiste (infekcyjne) zapalenia jelit, uchyłki okrężnicy, biegunka u osób, nadużywających środków przeczyszczających, celiakia, nowotwory jelita grubego: rak, gruczolak kosmkowy (adenoma villosum), guzy endokrynne: gastrinoma, VIPoma, rakowiak, choroby metaboliczne: nadczynność tarczycy, cukrzyca, niedobór laktazy.

Jako, że w badaniu fizykalnym i badaniach dodatkowych nie stwierdza się zmian rozpoznanie zespołu jelita drażliwego stawiane jest na podstawie spełnienia tzw. Kryteriów Rzymskich. W oparciu o aktualne kryteria Rzymskie zespół jelita drażliwego można rozpoznać, gdy występuje ból lub dyskomfort (czyli przewlekłe odczucie nie określane jako ból) w jamie brzusznej, trwający co najmniej trzy dni w miesiącu, przez ostatnie trzy miesiące, i towarzyszą mu co najmniej dwa z trzech poniższych objawów:

  1. zmniejszenie/ ustąpienie dolegliwości po wypróżnieniu
  2. początek objawów związany ze zmianą częstości wypróżnień
  3. początek dolegliwości wiążący się ze zmianą wyglądu stolca.

ZOBACZ TAKŻE:

Celem postępowania diagnostycznego jest przede wszystkim wykluczenie organicznej przyczyny dolegliwości. Służy temu wykonanie zestawu badań. Są to m.in. morfologia, OB, badanie biochemiczne krwi, badanie ogólne moczu, test wodorowy, badanie kału w kierunku obecności pasożytów i krwi utajonej, posiewy bakteriologiczne stolca oraz rektoskopia lub fibrosigmoidoskopia. Ponadto w zależności od stanu klinicznego pacjenta oraz wywiadu rodzinnego, wykonuje się test tolerancji laktozy lub 2-tygodniowa próba z dietą bezlaktozową, kolonoskopię, czy USG lub tomografia komputerowa jamy brzusznej.

Zespół jelita drażliwego rozpoznaje się więc ściśle na podstawie objawów i wykluczenia chorób organicznych.

4. Zespół jelita drażliwego - leczenie

Zespołu jelita drażliwego na dzień dzisiejszy nie można trwale wyleczyć, ale można opanować jego objawy. Aby to było możliwe, należy przestrzegać diety, unikać/radzić sobie ze stresem oraz stosować odpowiednie leki objawowe. Leki powinny zostać dobrane przez gastroenterologa, w zależności od postaci:

  • W postaci biegunkowej można stosować loperamid, difenoksylat, cholestyraminę.
  • Zaparcia mogą być leczone otrębami i laktulozą.
  • Chorzy z wzdęciami mogą stosować simetikon lub dimetikon.
  • W przypadku bólu poposiłkowego może być stosowany bromek oksyfenonium oraz hioscyna.
  • Jeśli ból jest przewlekły, to warto rozważyć stosowanie amitryptyliny lub paroksetyny – leków o działaniu przeciwdepresyjnym, które mogą znacznie zmniejszyć dolegliwości.
  • W przypadku nasilonego niepokoju czy lęku lekarz może zalecić benzodiazepiny.

Oprócz tych leków od wielu lat próbuje się stosować inne, czasami ze znacznym powodzeniem. Do najbardziej sprawdzonych i skutecznych należą:

  • Iberogast - jego stosowanie i liczne badania kliniczne łącznie z porównywaniem z placebo wykazują, że jest to preparat wartościowy i warty spopularyzowania. Oparty wyłącznie o składniki roślinne, zaspakajać może oczekiwania wielu „proekologicznie” nastawionych pacjentów. Poszczególne składniki leku znane są jednak od tysięcy lat i zalecane przez medycynę ludową w opisywanych schorzeniach. W skład nalewki wchodzą następujące składniki:

  • Ubiorek gorzki (Iberis amara), który ma działanie prokinetyczne, przeciwzapalne i chroniące błonę śluzową przewodu pokarmowego.

  • Korzeń arcydzięgla o działaniu spazmolitycznym i wzmagającym apetyt.
  • Kwiat rumianku o działaniu spazmolitycznym, przeciwzapalnym, wiatropędnym, przeciwbakteryjnym i przeciwwrzodowym.
  • Kminek, który działa spazmolitycznie, wiatropędnie i przeciwbakteryjnie.
  • Owoc ostropestu, który chroni wątrobę i ma działanie przeciwdyspeptyczne.
  • Liść melisy o działaniu uspokajającym i wiatropędnym.
  • Liść mięty pieprzowej, która działa spazmolitycznie, przeciwwymiotnie, przeciwfermentacyjnie i znieczulająco.
  • Ziele glistnika o działaniu spazmolitycznym i przeciwzapalnym.
  • Korzeń lukrecji działający spazmolitycznie, przeciwzapalnie i ochronnie na śluzówkę jelit.
  • W Iberogaście podstawowym składnikiem jest wyciąg z ubiorka, lecz jego działanie zostało sprzężone z działaniem ośmiu innych ekstraktów, co w rezultacie dało lek o klinicznie udowodnionej skuteczności

  • Trimebutyna – jest lekiem rozkurczowym stymulującym pracę jelit. Działa poprzez łączenie się z receptorami opioidowymi. Wywołuje działanie pobudzające na hipokinetyczne, a działanie spazmolityczne na hiperkinetyczne mięśnie jelita. Reguluje perystaltykę całego przewodu pokarmowego. Trimebutyna przywraca fizjologiczną ruchliwość w czynnościowych zaburzeniach trawienia związanych z zaburzeniami perystaltyki przewodu pokarmowego. Działanie następuje po ok. 1 godzinie po podaniu doustnym. Wskazania do zastosowania trimebutyny oprócz zespołu jelita drażliwego obejmują także bóle brzucha, stany skurczowe jelit, biegunki, zaparcia, refluks żołądkowo-jelitowy, niestrawność czynnościową oraz porażenną niedrożność jelit. Przeciwwskazaniem do zastosowania trimebutyny jest nadwrażliwość na ten lek lub którąkolwiek substancję pomocniczą preparatu. Podczas stosowania należy pamiętać o tym, nie zaleca się podawania trimebutyny w pierwszym trymestrze ciąży. W drugim i trzecim trymestrze ciąży lek można zastosować tylko w przypadku zdecydowanej konieczności. W czasie karmienia piersią stosowanie preparatu nie jest przeciwwskazane.

  • Mebeweryna – jest spazmolitykiem muskulotropowym, który działa bezpośrednio rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Usuwa skurcz bez zaburzania prawidłowej motoryki jelit. Mebeweryna może być stosowana u chorych na jaskrę i przerost prostaty. Nie powoduje podwójnego widzenia i uczucia suchości w ustach. W przypadku zespołu jelita drażliwego jego działanie służy leczeniu bólów brzucha wywołanych kurczem mięśni gładkich jelit i zaburzeń czynnościowych. Jeśli chodzi o działania niepożądane, to zdarzają się one bardzo rzadko, ale mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, w szczególności pokrzywka, obrzęk naczynioworuchowy, obrzęk twarzy i wysypka.
  • Tegaserod – jest nowym lekiem z grupy leków prokinetycznych, działającym na receptory serotoninowe 5-HT4. Leki prokinetyczne pobudzają pasaż jelitowy, dodatkowo poprawiają funkcję dolnego zwieracza przełyku i opróżnianie żołądka, co ma duże znaczenie w przypadku refluksu. Poprawa perystaltyki jest ważna w przypadkach postaci zaparciowej zespołu jelita drażliwego. W porównaniu do innych leków z grupy leków prokinetycznych (metoklopramid, cizapryd) odznacza się większą skuteczności oraz zdecydowanie mniejszą częstością występowania działań niepożądanych. Niestety w Polsce problemem jest jego dostępność, gdyż lek jeszcze nie ma rejestracji na terenie naszego kraju. Jednakże jest dostępny w wielu krajach Europy.

W zespole jelita drażliwego dieta jest najważniejsza. W czasie leczenia zespołu jelita drażliwego dieta oraz wielkość porcji odgrywa bardzo ważną rolę. Dieta w zespole jelita drażliwego obfitująca w ciężkie i obfite posiłki może nasilać objawy. Dieta w zespole jelita drażliwego polega przede wszystkim na jedzeniu mniejszych porcji jedzenia a częściej. Bardzo ważne jest również, aby dieta w zespole jelita drażliwego była lekkostrawna.

Pokarm powinien być urozmaicony i bogaty we włókna roślinne. U pacjentów z zespołem jelita drażliwego z biegunką i bólem brzucha dobry efekt przynosi spożywanie otrębów. Zamiast otrąb chorzy mogą przyjmować środki pęczniejące typu metylocelulozy. Należy unikać potraw zawierających dużo węglowodanów oraz wzdymających: fasoli, kapusty, brukselki. Zaleca się unikanie picia kawy i alkoholu.

7 błędów, przez które narażamy się na problemy z trawieniem
7 błędów, przez które narażamy się na problemy z trawieniem [7 zdjęć]

Błędem, który często popełniamy, jest przejadanie się. Zbyt duża ilość jedzenia przyjmowanego w małym...

zobacz galerię

Jak wspomniano, zespół jelita drażliwego jest chorobą psychosomatyczną pozostającą nieraz w ścisłym związku ze stanem psychicznym chorego. W związku z tym oprócz wspomnianych leków przeciwdepresyjnych (wykorzystywanych również niekiedy w terapii przeciwlękowej) zastosowanie ma psychoterapia. Po taką metodę należy sięgnąć wówczas, gdy leczenie farmakologiczne zespołu jelita drażliwego nie przynosi efektów. Najbardziej skuteczną formą psychoterapii w zespole jelita drażliwego pozostaje terapia poznawczo-behawioralna.

Jako, że nieznana jest pierwotna przyczyna zespołu jelita drażliwego nie wiemy jeszcze jak jej zapobiegać. Jednakże każdy chory może dowiedzieć się jak zapobiegać występowaniu objawów zespołu jelita drażliwego. Znaczna część pacjentów z zespołem jelita drażliwego potrafi w większym stopniu kontrolować schorzenie dzięki starannej obserwacji potencjalnych czynników wywołujących atak zespołu jelita drażliwego. Można to osiągnąć stosunkowo łatwo: prowadząc osobisty dzienniczek zespołu jelita drażliwego, w którym należy przez kilka tygodni zapisywać wszystko, co pacjent zjada i wypija, oraz inne okoliczności i zdarzenia. Zapis należy porównać z występowaniem objawów zespołu jelita drażliwego. Można wówczas ustalić, jakie potrawy, napoje lub zdarzenia poprzedzają wystąpienie objawów.

5. Zespół jelita drażliwego - rokowanie

Niestety zespół jelita drażliwego na dzień dzisiejszy nie jest wyleczalny. U większości chorych na zespół jelita drażliwego dolegliwości uporczywie nawracają. Pozytywnym faktem jest to, że pomimo znacznego dyskomfortu i obniżenia jakości życia zespół jelita nadwrażliwego ma łagodny przebieg i nigdy nie prowadzi do wyniszczenia ani innych poważnych konsekwencji.

spis treści
rozwiń
Następny artykuł: Toksyczne zapalenie jelit

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Podoba Ci się ten artykuł? Chcesz więcej? Polub
    i bądź na bieżąco!