Zespół Kallmanna - przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Zespół Kallmanna (ang. Kallmann syndrome, KS) to grupa uwarunkowanych genetycznie chorób endokrynologicznych. Stanowi połączenie wrodzonego hipogonadyzmu hipogonadropowego (ang. congenital hypogonadtropic hypogonadism, CHH), spowodowanego niedoborem gonadoliberyny (GnRH), z anosmią lub hiposmią (z hipoplazją lub aplazją opuszek węchowych). Po raz pierwszy zespół Kallmanna opisano w 1856 roku. Dokonał tego Aureliano Maestre de San Juan.

Zespół Kallmanna jest chorobą dziedziczoną w sposób autosomalny dominujący lub w sprzężeniu z chromosomem X (mutacja w regionie Xp22.3 genu KAL1). Zdarzają się również przypadki dziedziczenia autosomalnie recesywnego, zidentyfikowano także mutacje w genach korelowanych z tym zespołem.

To rzadkie schorzenie. Częstość występowania KS szacowana jest na 1:10.000. Zaobserwowano, że występuje kilkukrotnie częściej u mężczyzn niż u kobiet. Opisywane jest zarówno występowanie rodzinne, jak i sporadyczne.

W obrazie klinicznym choroby obserwuje się zaburzenie węchu (brak lub upośledzenie powonienia występuje u około 80% pacjentów) i hipogonadyzm hipogonadotropowy. To defekt układu rozrodczego, istotą którego jest dysfunkcja gonad (jajników lub jąder). Nieczynne gonady nie produkują hormonów ani gamet (jaj i plemników), co skutkuje niewykształceniem się drugorzędowych i trzeciorzędowych cech płciowych. Obserwuje się małe jądra, małe prącie i wnętrostwo. Ale to nie jedyne symptomy KS.

Ma to związek z tym, że przysadka - wskutek braku gonadoliberyn produkowanych przed podwzgórze - nie produkuje hormonu luteinotropowego (LH) i folikulotropowego (FSH), stąd gonady nie pełnią swoich funkcji hormonalnych.

Inne objawy to zespołu Kallmanna:

• ginekomastia, czyli powiększenie się sutka u mężczyzny, w wyniku rozrostu tkanki gruczołowej, włóknistej i tłuszczowej,
• nieprawidłowości układu kostnego: skrócony dalszy koniec kości śródręcza, asymetria twarzoczaszki, zrost palców,
• zaburzenia linii środkowe: daltonizm, agenezja nerek, rozszczep warg lub podniebienia, głuchota nerwowa,
• nieprawidłowa rotacja trzewi,
• wrodzona wada serca,
• objawy neurologiczne: ruchy mimowolne, niemożność płynnego śledzenia wzrokiem, dysfunkcja móżdżku.

Zaburzenia związane z chromosomem X mogą być połączone z rybią łuską, upośledzeniem umysłowym, chorobą Conradiego i niskim wzrostem.

Zespół Kallmanna jest jedną z przyczyn opóźnionego dojrzewania płciowego. Pokwitanie uważa się za opóźnione, jeśli nie rozpoczyna się w 14. roku życia u chłopców i 13. roku życia u dziewcząt. To dlatego pacjenci zgłaszają się zwykle do lekarza w związku z opóźnionym procesem dojrzewania lub niepełnym rozwojem cech płciowych.

KS można również podejrzewać w okresie niemowlęcym u chłopców z wnętrostwem, mikropenisem lub innymi towarzyszącymi zaburzeniami układu rozrodczego.

Hipogonadyzm hipogonadotropowy stwierdza się u dorosłych na podstawie normalnego lub niskiego poziomu hormonu luteinizującego w surowicy (LH) oraz folikulotropiny (FSH) w obecności małego stężenia testosteronu u mężczyzn i estradiolu u kobiet.

Argumentem przemawiającym za diagnozą zespołu Kallmanna jest:

• stwierdzenie hipogonadyzmu hipogonadotropowego,
• osłabiony węch lub inne podobne zaburzenia,
• dodatni wywiad rodzinny.

Potwierdzenie genetyczne zespołu uzyskuje się zaledwie w 30% przypadków. Postępowanie lecznicze u chorych z zespołem Kallmanna zależy od płci i wieku chorego.

Najczęściej terapię u mężczyzn rozpoczyna się od podania testosteronu. Aby wystymulować produkcję komórek rozrodczych męskich (spermatogenezę), stosuje się ludzką gonadotropinę kosmówkową (odpowiednik LH) i gonadotropinę menopauzalną (odpowiednik FSH). U kobiet wdrażana jest sterydowa terapia zastępcza.

Nieleczeni mężczyźni wykazują: zmniejszoną masę mięśniową, obniżoną gęstość kostną, mniejszą objętość jąder (< 4 ml), zaburzenia erekcji, obniżone libido i płodność. U nieleczonych kobiet prawie zawsze stwierdza się pierwotny brak miesiączki oraz brak, niewielki lub prawidłowy rozwój gruczołów piersiowych.