Fazy snu

Bezsenność jest chorobą, która dotyka miliony ludzi na świecie i stanowi ogromny problem zarówno dla nas samych, jak i dla innych wokół nas. A co o bezsenności mówią książki? Według definicji z podręcznika dla studentów medycyny: „Bezsenność definiujemy jako problemy z zaśnięciem lub utrzymaniem snu, podczas więcej niż trzech nocy w ciągu tygodnia przez okres dłuższy niż jeden miesiąc. Zaburzenia snu muszą przy tym prowadzić do pogorszenia funkcjonowania w czasie dnia”. Co więc to znaczy dla zwykłego człowieka? Znaczy to ni mniej, ni więcej to, że nie udaje nam się zasnąć i mamy z tym duży problem, a gdy już nawet zaśniemy, to budzimy się bardzo szybko albo śpimy bardzo płytko, budzi nas nawet szept sąsiada piętro wyżej. A gdy w dodatku problemy te trwają dużo czasu – porozmawiajmy o tym z naszym lekarzem.

Rola snu

Trudno opowiadać o bezsenności, nie mówiąc ani słowem o tym, czym jest sen. Dla każdego z nas sen kojarzy się z czymś wyjątkowym, wręcz z innego świata. W snach często mamy wręcz nadludzkie siły czy też odczuwamy wielką przyjemność z wygranej w totka, która nam się nigdy jeszcze nie przytrafiła, takie przykłady można przytaczać i przytaczać – dzięki nim mamy siłę i chęci zrobienia czegoś dobrego następnego dnia. Innym razem mogą nam się przyśnić złe rzeczy – koszmary. Te wszystkie odczucia nazywamy marzeniami sennymi i stanowią one tylko część snu, o jakim mówią lekarze.

Naukowa definicja snu brzmi następująco: „Sen to stan obniżenia wrażliwości na bodźce, częściowej bezwładności i zwolnienia funkcji, połączony ze zniesieniem świadomości, występujący u człowieka i zwierząt wyższych w rytmie dobowym, na przemian z czuwaniem”. Ten naukowy język niezrozumiały jest dla bardzo wielu z was, a znaczy tyle, że dla lekarza snem nie są tylko marzenia senne, które odczuwamy w jednej z faz (nazywanej fachowo fazą REM), ale składa się na niego też etap zasypiania oraz snu między marzeniami sennymi (tzw. faza NREM). Etapy te występują cyklicznie: najpierw faza NREM trwająca 80–100 minut, po której wchodzimy w fazę REM trwającą zaledwie 15 minut. Takich cyklów w czasie 7–8 godzin snu jest ok. 4–5. I tylko taki złożony sen jest efektywny, czyli daje nam wypoczynek i siłę na kolejny dzień.

Takie pytanie na pewno nasunęło się wielu z was. Odpowiedź może być tylko jedna – tak. Wszystkie fazy snu są równie ważne. Bez fazy zasypiania, z którą najczęściej mamy duże problemy, nie będzie kolejnych etapów snu. Nie będzie fazy przygotowującej do marzeń sennych, czyli NREM, a bez niej nie będzie najważniejszej – fazy REM, czasu aktywnego wypoczynku mózgu, w czasie którego zapamiętujemy to, czego się nauczyliśmy w ciągu dnia, czasu, gdy często na nowo i w inny sposób przeżywamy to, co się wydarzyło. Ale po kolei.

Fazy snu

Gdy już zaśniemy, przechodzimy w fazę REM, która przygotowuje nasz mózg i organizm do marzeń sennych, w tej fazie nasz mózg wyłącza większość funkcji bądź zmniejsza ich nasilenie. Oddech staje się regularny i rzadszy, spada ciśnienie tętnicze, ustają ruchy gałek ocznych, napięcie mięśni zanika, spada temperatura ciała. Do krwi uwalniany jest hormon wzrostu, a więc przyspieszone jest również gojenie się ran. Organizm regeneruje się. Czy to wystarczy jednak do pełnego odpoczynku? Niestety nie – potrzebna jest faza REM.

Faza REM

To faza REM, w której występują marzenia senne – te dobre i te złe – jest najważniejszą z faz snu. Naszym mózgom, tak jak nam samym, najlepiej służy aktywny odpoczynek. Faza REM jest specjalnym stadium snu. Umysł jest skierowany na odbieranie świata wewnętrznego, wirtualnego. Bodźce z zewnątrz co prawda dochodzą, lecz są zazwyczaj ignorowane. Podczas fazy REM mięśnie szkieletowe są całkowicie zwiotczałe, żeby nasze ciało na łóżku nie odgrywało ruchów wirtualnego ciała ze snu, np. byśmy nie poruszali nogami, śniąc o tym, że gonimy królika. Nazywa się to paraliżem sennym. Zwiększona praca wykonywana przez nasz mózg w fazie REM pozwala mu się zregenerować, ale pełni też inną bardzo ważną funkcję. Wielu naukowców uważa, że to dzięki tej fazie zapamiętujemy na długo informacje, z którymi zetknęliśmy się w ciągu dnia. Znaczy to tyle, że np. bez dobrego snu nasze wyniki w nauce nie mogą być dobre, jeśli nawet takie są, to zawsze mogą być lepsze.

Ile snu potrzebujemy?

Prawidłowy sen powinien trwać 8 godzin. Uznaje się, że spanie mniej niż 6 godzin na dobę oraz więcej niż 8 godzin wpływa negatywnie na długość naszego życia. Zbyt krótki bądź zbyt długi sen powoduje skrócenie naszego życia. Oczywiście w większym stopniu spowoduje to jego brak niż nadmiar. Deprywacja snu, czyli długotrwałe zmuszanie do niespania, powoduje zaburzenia psychiczne w postaci różnych urojeń i omamów – człowiek np. widzi ogień, którego nie ma, albo słyszy głosy. Bardzo długi brak snu może w końcu doprowadzić do śmierci. Mózg niemogący odpocząć nie odnawia swoich komórek i połączeń między nimi, powoli się wyłącza. Na szczęście tak nasilona bezsenność  występuje niezmiernie rzadko. Jednak łatwo sobie wyobrazić, że bezsenność trapiąca człowieka przez dziesiątki lat nie może nie mieć negatywnego wpływu na nasze życie.

Definicja bezsenności

O problemie bezsenności możemy mówić wtedy, gdy dotyczy ona co najmniej jednej z faz snu. A zatem na bezsenność cierpi zarówno ta osoba, która nie może zasnąć całe noce, jak i ta, która zasypia, ale nie potrafi spać głęboko.

Definicja wskazuje też na jeden zasadniczy i ważny problem – bezsenność musi wpływać na nasze życie w ciągu dnia, pogarszając jego jakość. Stanowi to ogromny i zarazem podstawowy problem. To dlatego, my lekarze, tak bardzo martwimy się o osoby z bezsennością. Brak snu może prowadzić do bardzo wielu chorób, m.in.: chorób serca, nadciśnienia tętniczego, zwiększa ryzyko wypadków, wpływa negatywnie na nasz układ odpornościowy, przez co częściej zapadamy na różne infekcje mogące dawać wiele powikłań. Brak snu może również powodować poważne zaburzenia psychiczne. Z powodu bezsenności częściej odwiedzamy lekarzy różnych specjalności. Leczymy się u kardiologów z powodu zawału serca, hipertensjologów z powodu nadciśnienia. Przez częstsze wypadki trafiamy częściej do chirurgów i ortopedów. Najczęściej – do psychiatry, który leczy naszą depresję, lęki i nerwice.

„Błędne koło” bezsenności

Osoby z bezsennością trafiają w prawdziwe „błędne koło”, z którego nie mogą znaleźć często wyjścia, gdyż wiele powstających między innymi z jej powodu nowych chorób tylko nasila zaburzenia snu. Dosyć pospolite jest, że sięgamy po leki nasenne. Niestety, nie jest to dobre postępowanie, gdyż bardzo często leki te są „siłą napędową błędnego koła”. Powodują one uzależnienie, z którego bardzo ciężko wyjść. Przy próbie ich odstawienia bezsenność się nasila. Jeśli je bierzemy, dzieje się to samo, gdyż powstaje tolerancja na lek (oznacza to, że organizm przyzwyczaja się do leku i aby ten zadziałał, potrzebna jest większa dawka). Oczywiście nie ma to obojętnego wpływu na nasze organizmy – stajemy się coraz bardziej słabi, przemęczeni, zrezygnowani. Gdzie więc szukać pomocy?

Leczenie bezsenności

Jak w przypadku innych chorób, pomocy powinniśmy szukać u lekarza. Bardzo ważne jest, by każdy lekarz był uczulony na problem bezsenności oraz znał metody jej leczenia. Każdy lekarz rodzinny powinien wiedzieć, jakie są przyczyny, powikłania i diagnostyka tego schorzenia. Ważne jest również, by wiedział, kiedy wysłać pacjenta z bezsennością do specjalisty.

Z kolei bardzo istotne jest, żeby pacjent w jego zrezygnowaniu i zmęczeniu starał się zaufać lekarzowi. Bezsenność nie jest chorobą, z którą potrafi sobie sam poradzić. Często musi korzystać z pomocy ludzi spoza medycyny, odwiedza psychologów, terapeutów rodzinnych, korzysta z grup wsparcia. Zaufanie jest bardzo ważnym punktem każdej terapii.