Odporność na antybiotyki

Odporność na antybiotyki, inaczej oporność na antybiotyki, to cechy drobnoustrojów, dzięki którym uniemożliwiają one działanie antybiotyków. Może to być cecha naturalna lub nabyta, a więc odpowiednio – oporność pierwotna lub oporność nabyta. Bakterie mogą wytwarzać enzym rozkładający antybiotyk, może występować u nich brak receptora dla antybiotyku czy też oporność pojawia się w wyniku mechanizmów zmieniających przepuszczalność ściany komórkowej dla antybiotyków. Przyczyna oporności na antybiotyki najczęściej jest skutkiem nadmiernego stosowania terapii antybiotykowej.

Co to jest odporność na antybiotyki?

Odporność, a dokładniej oporność na antybiotyki, to cecha szczepów bakterii, która pozwala na przeciwstawienie się działaniu antybiotyków. Możemy ja podzielić na:

• oporność pierwotną,
• oporność nabytą.

Pierwotna oporność na antybiotyki, to cechy naturalnie występujące u bakterii. Odporność nabyta, to cechy uniemożliwiające działanie leku, na skutek nabycia przez bakterię genu oporności od innych bakterii lub w wyniku spontanicznych mutacji.
Inny podział oporności na antybiotyki to:

• oporność mikrobiologiczna – mechanizm, dzięki któremu mikroorganizm może przeżyć w stężeniach wyższych leku niż taki sam lub pokrewny mikroorganizm;
• oporność farmakologiczna – mikroorganizm może przeżyć w dawkach leku wyższych niż stosowane w leczeniu.
• oporność kliniczna – jest to rodzaj odporności na antybiotyk, przy braku występowania oporności farmakologicznej i/lub mikrobiologicznej. Prawdopodobnie zależy od osobniczej wrażliwości do zwiększonego rozkładu leku niż normalnie w populacji, czy też zażywania innych leków.

Oporność naturalna, nabyta i krzyżowa

Oporność naturalna to inaczej oporność pierwotna, jest to mechanizm uwarunkowany genetycznie, który zapobiega działaniu antybiotyku. Może on wynikać z braku receptora dla danego leku, z wytwarzania enzymów rozkładających antybiotyk, np. enzym penicylinaza rozkładająca pierścień beta-laktamowy penicylin, czy w wyniku braku przepuszczalności ściany komórkowej dla antybiotyku.

Oporność nabyta, inaczej wtórna, wynika, jak sama nazwa wskazuje, z uzyskania cechy oporności na dany antybiotyk czy całą grupę antybiotyków. Bakteria może uzyskać oporność poprzez spontaniczną mutację lub w wyniku nabycia genów od innej bakterii, np. na drodze koniugacji bakterii. Przyczyną tego rodzaju oporności jest głównie nadmierna antybiotykoterapia lub stosowanie zbyt dużych ilości antybiotyków w przemyśle spożywczym. Zbyt częste stosowanie antybiotyków powoduje nabieranie przez bakterie oporności na nie. Należy więc pamiętać, że w leczeniu chorób infekcyjnych podawanie antybiotyków powinno być ostatecznością.

Oporność krzyżowa to szczególny rodzaj oporności polegający ma tym, iż bakteria oporna na jeden antybiotyk, wykazuje także takie właściwości na lek o podobnej budowie chemicznej. Często taki rodzaj oporności pojawia się przy grupie antybiotyków – makrolidów.

Mechanizmy nabywania przez bakterie odporności na antybiotyki

Wyróżniamy wiele różnych mechanizmów występujących u bakterii, dzięki którym nie są one wrażliwe na działanie konkretnych antybiotyków.

1. Enzymy rozkładające antybiotyki.
Występowanie enzymów rozkładających lub inaktywujących działanie antybiotyków to najczęstszy typ oporności na antybiotyki. Są to tzw. beta-laktamazy, do których zaliczamy: penicylinazy, cefalospotynazy czy plazmidowe beta-laktamazy. Penicylinazy to enzymy o wąskim spektrum działania, które wpływają tylko na penicyliny, powodując rozerwanie ich wiązań amidowych. Cefalosporynazy to grypa enzymów chromosomalnych, która jest aktywna wobec wszystkich antybiotyków z grupy beta-laktamów (oprócz karbapenemów i IV grupy cefalosporyn). Mogą być one konstytuowane, tzn. wytwarzane stale przez bakterię w stałej ilości, lub indukowane, a więc syntetyzowane przez bakterię tylko przy obecności antybiotyku. Plazmidowe beta-laktamazy to enzymy, które kodowane są przez gen na plazmidzie. W procesie koniugacji gen na plazmidzie przenoszony jest do innej bakterii, w wyniku czego nabywa ona cech oporności.

2. Enzymy modyfikujące działanie antybiotyku.
Są to związki, które powodują fosforylację, acetylację lub nukleotydację antybiotyków, głównie aminoglikozydów.

3. Zmiana miejsca działania antybiotyku.
Polega to na:

• modyfikacji lub syntezie nowych białek ściany komórkowej bakterii;
• modyfikacji podjednostki rybosomu;
• zmianie sekwencji aminokwasów w ścianie komórkowej;
• mutacji w genach kodujących enzymy biorące udział w replikacji materiału genetycznego organizmu.

4. Inne mechanizmy to zmiana przepuszczalności ściany komórkowej dla antybiotyku, aktywne usuwanie leku z wnętrza komórki bakterii lub zaburzenia transportu leku do jej wnętrza.

Nie wszystkie bakterie posiadają daną oporność na antybiotyki. Niektóre z nich mogą wykazywać odporność na działanie konkretnych antybiotyków, a na innych nie. Leczenie antybiotykami rozpoczyna się podaniem leku o szerokim spektrum działania. W międzyczasie należy wykonać tzw. antybiogram, aby była możliwość zastosowania bardziej specyficznego antybiotyku, a więc skuteczniejszego leczenia.