60 lat polskiej transplantologii. "Jedna z najbardziej kontrolowanych procedur"

26 stycznia przypada 60. rocznica wydarzenia, które na trwałe zmieniło historię polskiej medycyny: pierwszego udanego przeszczepu nerki. W 1966 roku w Warszawie zabieg przeprowadził zespół kierowany przez Jana Nielubowicza i Tadeusza Orłowskiego, otwierając drogę do rozwoju transplantologii w kraju. O tym, jak wyglądały początki, a także o obecnych ograniczeniach i kierunkach rozwoju dziedziny, mówił PAP prof. Zbigniew Gałązka, kierownik Kliniki Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej, Endokrynologicznej i Transplantacyjnej UCK WUM.

W połowie lat 60. transplantologia na świecie dopiero nabierała kształtu: przeszczepy nerek liczono w setkach, a standardy organizacyjne i prawne nie były jeszcze oczywistością. W Polsce szczególnie mocno odczuwano te braki. Nie istniało wówczas pojęcie śmierci mózgowej ani specjalna ustawa regulująca pobieranie i przeszczepianie narządów. W praktyce oznaczało to, że każde działanie wymagało nie tylko odwagi klinicznej, ale i determinacji w poruszaniu się po niejasnych ramach formalnych – pobranie narządów wiązało się nawet z koniecznością uzyskania zgody prokuratora.

Wspominając tamten przełom, prof. Gałązka podkreślał, że o powodzeniu decydowały także czynniki ludzkie. - Gdyby nie otwartość jednego człowieka, biorczyni by nie przeżyła.

Pierwszą biorczynią była 18-letnia Danuta Milewska. Ciężka infekcja doprowadziła u niej do niewydolności obu nerek – w czasach, gdy możliwości leczenia były dramatycznie ograniczone.

Choć pacjentka przeżyła po przeszczepie tylko pół roku i zmarła w wyniku powikłań związanych z wczesnym, toksycznym leczeniem immunosupresyjnym, sam zabieg uznano za sukces. Dlaczego? Bo udowodnił rzecz kluczową: przeszczepiona nerka może podjąć pracę i realnie wydłużyć życie chorego. To był moment, w którym teoria stała się praktyką.

Przez długi czas Warszawa pozostawała jedynym miejscem w Polsce, gdzie wykonywano przeszczepy nerek. Z czasem dołączały kolejne ośrodki, rosło doświadczenie zespołów, doskonaliły się techniki operacyjne i leczenie po przeszczepie. Transplantologia zaczęła funkcjonować nie jako medyczna ciekawostka, lecz jako stały element systemu ratującego życie.

Współcześnie jej efekty da się ująć w twardych liczbach. Z danych Poltransplantu wynika, że roczne przeżycie z przeszczepioną nerką wynosi w Polsce około 96 proc., podczas gdy średnia europejska to około 92 proc. Po pięciu latach dobrze działający przeszczep ma około 85 proc. biorców.

Eksperci podkreślają, że przeszczep nerki to nie tylko wydłużenie życia, ale często jego jakościowy przełom – pacjenci zwykle funkcjonują lepiej niż podczas przewlekłych dializ. Jednocześnie medycyna po przeszczepie wymaga ciągłej czujności. Największym problemem pozostaje immunosupresja: konieczna, by nie doszło do odrzucenia narządu, ale jednocześnie zwiększająca ryzyko infekcji i nowotworów.

Drugą barierą jest dostępność narządów. Na przeszczep nerki czeka w Polsce około 1,3-1,5 tys. osób, podczas gdy dializowanych jest blisko 20 tys. pacjentów. Wśród przyczyn niewydolności nerek szczególnie często wskazuje się nefropatię cukrzycową, co wpisuje się w szerszy trend rosnącej liczby zachorowań przewlekłych w starzejącym się społeczeństwie.

Przyszłość transplantologii coraz częściej opisuje się językiem technologii. Na horyzoncie są kolejne zastosowania chirurgii robotycznej, wsparcie sztucznej inteligencji w kwalifikacji i prowadzeniu pacjentów, a także prace nad ksenotransplantacją. Równolegle rozwijają się kierunki, które jeszcze niedawno brzmiały jak science fiction: sztuczne narządy oraz narządy hodowane.

Mimo tych perspektyw prof. Gałązka zaznaczał, że fundament pozostaje niezmienny: zaufanie społeczne do całego systemu dawstwa i przeszczepiania.

- To jedna z najbardziej kontrolowanych procedur w medycynie – bez zaufania nie będzie dawców, a bez dawców nie będzie przeszczepów – podkreślił.

Nieprzypadkowo właśnie 26 stycznia w Polsce obchodzony jest Dzień Transplantologii. Rocznica pierwszego udanego przeszczepu nerki jest symbolicznym przypomnieniem, że wielkie zmiany zaczynają się od jednego przełomowego kroku, a kolejne dekady rozwoju zależą nie tylko od medycyny i technologii, lecz także od decyzji podejmowanych przez społeczeństwo.

Źródło: PAP