Fototerapia - charakterystyka, korzyści, działanie światła

spis treści
rozwiń

Fototerapia jest stosunkowo nową metodą leczenia depresji. Pierwsza praca badawcza na temat zastosowania światłoterapii w leczeniu depresji sezonowej została opublikowana w 1984 roku. Od tej pory kolejni badacze podejmują próby zastosowania tej metody w leczeniu innych zaburzeń: nawracającej depresji, bulimii oraz zaburzeń snu, uzyskując zachęcające wyniki. Choroba afektywna dwubiegunowa jest przeciwwskazaniem do stosowania tej metody. Na czym polega fototerapia? O tym w poniższym artykule.

1. Fototerapia - dobroczynne działanie światła

Dokładny mechanizm działania nie jest znany. Prawdopodobnie kluczową rolę odgrywa melatonina oraz przekaźnictwo serotoninergiczne. Badania wykazały, że światło o jasności większej niż 1500 luksów hamuje wydzielanie melatoniny. Wykazano również, że fototerapia działa słabiej w przypadku, gdy dieta jest uboga w tryptofan – związek potrzebny do syntezy serotoniny.

Zobacz film: "Polacy żyją aż 7 lat krócej niż Szwedzi"

Dobroczynne działanie światła jest przenoszone za pośrednictwem siatkówki oka przez nerwy wzrokowe, dlatego konieczne jest działanie światła na poziomie oczu chorego. Działanie fototerapii jest prawdopodobnie związane z wewnętrznym zegarem biologicznym, zlokalizowanym w przedniej części podwzgórza, zwanym jądrem nadwzrokowym (nucleus suprachiasmaticus). Ten wewnętrzny zegar generuje rytm okołodobowy, regulujący wiele funkcji organizmu. Do synchronizacji tego zegara przyczyniają się bodźce zewnętrzne, z których najważniejsze jest światło. Bodźce świetlne są odbierane przez receptory siatkówki i przekazywane drogą siatkówkowo-podwzgórzową. Jądro nadwzrokowe pośredniczy w wydzielaniu szeregu neurotransmiterów. Jednym z nich jest melatonina, która jest produkowana i wydzielana przez szyszynkę. Szyszynka jest małym gruczołem otrzymującym unerwienie od podwzgórza. Szczyt wydzielania melatoniny przypada na godziny wieczorne i jest związany ze zmierzchem, natomiast pora świtu łączy się ze spadkiem poziomu melatoniny.

Niektóre objawy depresji wskazują na nieprawidłowe działanie zegara biologicznego. Należą do nich np.: bezsenność lub nadmierna senność, nieprawidłowa architektura snu. Dlatego też umożliwienie prawidłowego działania zegara biologicznego, np. za pomocą światła, ma wspomagać leczenie depresji sezonowej i innej.

2. Fototerapia - charakterystyka

Aby fototerapia była skuteczniejsza, zaleca się jej stosowanie około 8,5 godziny po tym, jak melatonina osiąga największe stężenie. Z racji tego, iż większość pacjentów nie ma możliwości oznaczenia stężenia melatoniny, zaleca się następujący schemat. Należy policzyć ilość godzin snu. Na każde pół godziny snu powyżej 6 należy uwzględnić 15 minut, kiedy pacjent powinien być obudzony wcześniej i rozpocząć fototerapię. Dla przykładu: osoba, która śpi 8 godzin – 2 godziny powyżej 6 daje 4 x 1/2 godziny, które odpowiadają czterem kwadransom, czyli godzinie. Pacjent powinien więc obudzić się o 1 godzinę wcześniej, czyli rozpocząć naświetlanie po 7 godzinach snu. Właściwości światła są określane przez jego długość fali oraz intensywność.

Początkowo sądzono, że odpowiednie efekty związane ze stymulacją podwzgórza można osiągnąć jedynie przy zastosowaniuświatła białego, które składa się z fal o różnej długości. Niektóre doniesienia sugerują jednak, że bardziej efektywne pod tym względem jest światło niebieskie.

Leczenie depresji fototerapią polega na regularnej ekspozycji na jasne światło emitowane przez lampę. Powinna się ona znajdować w odległości około 30-90 cm od pacjenta. Chory nie powinien wpatrywać się w lampę w trakcie terapii, lecz np. czytać lub wykonywać pracę przy biurku. Lampa powinna być zawieszona nieco powyżej poziomu oczu, tak aby najwięcej światła wpadało do dolnej części siatkówki oka, która wydaje się mieć największy wpływ na przekazywanie informacji o oświetleniu do podwzgórza. Czas naświetlania zależy od natężenia światła, np. dla lampy emitującej światło o jasności 2500 luksów jest potrzebny czas 2 godzin, natomiast przy 10 000 luksów zaleca się pół godziny naświetlania. W praktyce najczęściej stosuje się lampy o mocy 5-10 tys. luksów. Dla porównania, intensywność światła słonecznego w południe może wynosić około 100 000 luksów.

Lampy do fototerapii są wyposażone w filtry promieniowania ultrafioletowego – ta część promieniowania nie ma efektu leczniczego, a może powodować skutki uboczne. O ile to możliwe, naświetlanie powinno odbywać się w godzinach porannych, choć nie jest to warunek niezbędny dla skuteczności leczenia. Podstawowy czas trwania fototerapii to co najmniej 14 dni codziennego naświetlania. Często zaleca się powtarzanie sesji co 2-3 dni, aby zapobiec nawrotowi objawów, aż do wiosny. Niektórzy badacze sugerują, że podstawowy czas terapii powinien jednak trwać około 30 dni. Jeśli po tym czasie nie uzyskuje się poprawy nastroju, należy przerwać leczenie, uznając je za nieskuteczne.

3. Fototerapia - korzyści

Fototerapia została stworzona i opracowana do leczenia sezonowej choroby afektywnej, w której w porze jesienno-zimowej występuje depresja, objawy ustępują wówczas wiosną i latem. Uważa się, że następujące cechy depresji sezonowej pozwalają na przewidzenie korzystnego efektu fototerapii:

  • nadmierna senność,
  • pogorszenie samopoczucia w godzinach wieczornych ze stosunkowo lepszym nastrojem w godzinach porannych,
  • nadmierny apetyt na węglowodany.

Wykazano również korzystne efekty fototerapii w zaburzeniach lękowych, zaburzeniach zachowania u osób z otępieniem oraz bulimii. Działanie lecznicze w bulimii ograniczało się jednak do poprawy nastroju – nie dochodziło do zmniejszenia ilości epizodów objadania się oraz wymiotów. Pacjenci ze zdiagnozowanym otępieniem, u których występowały zaburzenia zachowania oraz bezsenność, uzyskiwali poprawę snu oraz zachowania na skutek czterotygodniowej fototerapii. Badacze doszli do wniosku, że poranna fototerapia w tej grupie chorych działa w sposób synchronizujący okołodobową aktywność.

Korzyści z fototerapii mogą również odnieść osoby, u których występują problemy ze snem o charakterze opóźnionej fazy (takie osoby kładą się spać w późnych godzinach nocnych i wstają późno) – wówczas można zastosować ekspozycję na jasne światło w godzinach porannych. Zastosowanie fototerapii w nawracającej depresji, która nie ma charakteru sezonowego, wymaga dalszych badań. Prawdopodobnie jest możliwe zastosowanie fototerapii jako dodatkowej, wspomagającej metody leczenia. Pojedyncze badania wskazują na potencjalne korzyści, jakie mogą odnieść pacjenci cierpiący na zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, fibromialgię, depresję poporodową oraz osoby uzależnione od alkoholu.

Uważa się, że skuteczność fototerapii w sezonowych zaburzeniach nastroju jest podobna do leków przeciwdepresyjnych – sięga około 60-75%. Poprawa następuje jednak szybciej niż w wyniku farmakoterapii (nierzadko już po kilku dniach), a objawy uboczne leczenia są łagodne. Skuteczność fototerapii jest tym większa, im silniejsze światło jest emitowane. Jakie są przeciwwskazania? Uważa się, że fototerapia jest bezpieczną metodą leczniczą, co do której nie ma przeciwwskazań bezwzględnych. Niemniej jednak osoby cierpiące na poważne schorzenia narządu wzroku – przede wszystkim siatkówki, powinny najpierw skonsultować się z okulistą. Dotyczy to również osób chorujących na cukrzycę, która może wiązać się z uszkodzeniem siatkówki.

Z uwagi na fakt, iż opisano kilka przypadków manii w trakcie fototerapii, choroba afektywna dwubiegunowa jest przeciwwskazaniem do stosowania tej metody ze względu na ryzyko indukcji stanu maniakalnego. Przeciwwskazaniem jest również terapia solami litu, która znacznie obniża skuteczność fototerapii. Jednoczesne stosowanie leków przeciwdepresyjnych jest dyskusyjne: leki trójpierścieniowe mogą hipotetycznie uczulać na światło (choć nie opisano dotąd tego typu przypadków), zaś leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu serotoniny stosowane łącznie z fototerapią mogą powodować wystąpienie objawów zespołu serotoninowego.

Działania uboczne fototerapii pojawiają się rzadko, a większość z nich jest łagodna i ma przemijający charakter. Do najczęściej występujących należą:

Objawy te mogą zmniejszyć nasilenie lub ustąpić całkowicie, jeśli zastosuje się naświetlanie o innej porze dnia lub zwiększy odległość pacjenta od źródła światła.

Następny artykuł: Hospitalizacja w depresji

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Podoba Ci się ten artykuł? Chcesz więcej? Polub
    i bądź na bieżąco!