Płeć zmienia ryzyko raka. Kobiety i mężczyźni nie chorują tak samo

Różnice zaczynają się już na poziomie chromosomów. Kobieta ma dwa chromosomy X, które zawierają liczne geny odpowiedzialne za naprawę uszkodzeń DNA. Druga, prawidłowa kopia genu może częściowo kompensować wady tej pierwszej, czego pozbawieni są mężczyźni z układem XY.

Osobną funkcję odgrywają hormony płciowe. Estrogeny i testosteron wpływają na tempo podziałów komórkowych w konkretnych narządach. Dodatkowo układ odpornościowy kobiet mocniej reaguje na nieprawidłowości w komórkach. Ten sam czynnik rakotwórczy może więc wywoływać odmienne reakcje biologiczne u obu płci.

Niektóre nowotwory rozwijają się wyłącznie u jednej płci, ponieważ dotyczą narządów rozrodczych. U mężczyzn najczęściej występuje rak prostaty (rak gruczołu krokowego otaczającego cewkę moczową). Osobną grupę tworzy rak jądra, który uderza głównie w młodych mężczyzn między 20. a 40. rokiem życia.

U kobiet rozwijają się nowotwory ginekologiczne, wśród których najczęstszy jest rak trzonu macicy. Poważny problem stanowią także rak szyjki macicy (powiązany z wirusem HPV) oraz trudny do wczesnego wykrycia rak jajnika.

Rak płuca, jelita grubego oraz pęcherza moczowego rozwija się u obu płci, lecz z odmienną częstością. Rak pęcherza występuje u mężczyzn czterokrotnie częściej, na co wpływ ma historia palenia tytoniu oraz narażenia zawodowe i środowiskowe. Mężczyźni wcześniej ulegają nałogowi palenia, więc przez dekady notowali więcej zachorowań na raka płuca.

U kobiet wzrost liczby zachorowań na raka płuca wynika z późniejszego upowszechnienia się wśród nich nałogu, a także z biernego palenia, smogu, radonu i starzenia się populacji. Rak jelita grubego u mężczyzn częściej rozwija się po lewej stronie, u kobiet po prawej, gdzie jest trudniejszy do wczesnego wykrycia.

Mężczyźni również mają niewielką ilość tkanki gruczołowej, dlatego mogą zachorować na raka piersi - przypadki te stanowią około jednego procenta wszystkich diagnoz tego nowotworu. Guzek pojawia się najczęściej tuż pod brodawką.

Ponieważ zmiana ta długo uchodzi za nieszkodliwą, mężczyźni zgłaszają się do lekarza później niż kobiety, co skutkuje wykrywaniem choroby w wyższym stadium i gorszym rokowaniem. Ryzyko rośnie po 60. roku życia oraz u nosicieli mutacji genu BRCA2.

Hormony płciowe regulują tempo wzrostu tkanek wrażliwych na ich obecność. Estrogeny pobudzają podziały komórkowe w piersiach oraz w błonie śluzowej macicy. Ryzyko nowotworu zależy od całkowitego czasu ekspozycji na te hormony - wczesna pierwsza miesiączka oraz późna menopauza wydłużają okres tego ryzyka.

Z kolei komórki raka prostaty wykorzystują testosteron i inne androgeny jako sygnał do wzrostu, stąd kluczowa rola terapii hormonalnych blokujących ich działanie. Dla odmiany, wczesna ciąża i poród obniżają ryzyko raka piersi, podczas gdy długotrwała hormonalna terapia zastępcza może je nieznacznie podnosić.

Zestaw podstawowych badań profilaktycznych różni się w zależności od płci. Kobiety w wieku 25-64 lat powinny wykonywać cytologię raz na trzy lata (lub test HPV co pięć lat), natomiast mammografię co dwa lata (dotyczy pań w wieku 45-74 lat).

U mężczyzn po 50. roku życia zaleca się oznaczanie poziomu białka PSA we krwi w celu oceny stanu prostaty. Z kolei kolonoskopia, pozwalająca na wczesne wykrycie raka jelita grubego, dotyczy obu płci w wieku 50-65 lat i jest powtarzana raz na dziesięć lat.

Choć zdrowa dieta, ruch oraz unikanie używek to wspólny fundament profilaktyki, wiele zaleceń różni się w zależności od płci. Kluczowym elementem ochrony przed rakiem szyjki macicy, gardła czy prącia są szczepienia przeciwko HPV, które przynoszą najlepsze efekty u dziewcząt i chłopców przed rozpoczęciem współżycia.

Różnice dotyczą też samokontroli. Kobiety powinny regularnie badać piersi pod kątem zmian. Chodzi głównie o guzki, zgrubienia, wciągnięcia skóry, zmiany brodawek albo nietypową wydzielinę. U mężczyzn kluczowe jest regularne samobadanie jąder w celu wczesnego wykrycia stwardnień, asymetrii lub uczucia ciężaru w mosznie.

Podstawa zdrowego żywienia wygląda podobnie u obu płci. Dużo warzyw, owoców, pełnych ziaren oraz roślin strączkowych obniża ogólne ryzyko nowotworów. Część zaleceń różni się jednak w zależności od płci. Kobiety powinny szczególnie ograniczać alkohol - nawet jego niewielkie ilości podnoszą stężenie estrogenów, zwiększając ryzyko raka piersi. Z kolei przed menopauzą ważna jest odpowiednia podaż żelaza (traconego z krwią menstruacyjną), którego źródłem są rośliny strączkowe, jaja oraz umiarkowane porcje chudego mięsa.

Mężczyźni z kolei powinni unikać nadmiaru wapnia, gdyż wysokie spożycie nabiału lub nieuzasadniona suplementacja mogą podnosić ryzyko raka prostaty. W profilaktyce tego nowotworu pomocny jest likopen zawarty w pomidorach. Dodatkowo u palaczy wysokie dawki beta-karotenu zwiększają ryzyko raka płuca, a suplementacja witaminą E - raka prostaty.

Wspólnym celem dla obu płci jest utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa (wędlin, kiełbas) poniżej 500 gramów tygodniowo, co drastycznie zmniejsza ryzyko raka jelita grubego. U kobiet po menopauzie nadmiar tkanki tłuszczowej jest szczególnie groźny, ponieważ staje się ona głównym źródłem produkującym estrogeny.

Płeć zmienia obraz choroby nowotworowej na wielu poziomach. Inne narządy, inne statystyki oraz odmienna gospodarka hormonalna to elementy, które wymagają dopasowanych badań i nawyków. Warto poznać własny profil ryzyka i korzystać z zaleceń przewidzianych dla swojej płci oraz wieku. Wspólny fundament - zdrowa dieta, ruch i unikanie używek, chroni każdego niezależnie od płci.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11165033/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11327849/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6029678/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12774558/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5445118/
6. Onkologia.gov.pl, https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/profilaktyka/mapa-programow-profilaktycznych
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12039458/
8. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6738231/