Polska przegrywa z firmą Pfizer. Eksperci o kulisach konfliktu

W 2021 roku, w ramach kontraktu Komisji Europejskiej z firmą Pfizer, Polska zobowiązała się do zakupu określonej liczby szczepionek przeciwko COVID-19, zgodnie z wynegocjowanym harmonogramem. W 2022 roku odmówiła jednak dalszego odbioru dawek. We wrześniu 2023 roku koncern pozwał Polskę do sądu i zażądał zapłaty za niewykonane dostawy. W podobnej sytuacji znalazły się też Węgry i Rumunia.

Belgijski sąd 1 kwietnia 2026 roku przychylił się do roszczeń Pfizera i zasądził od Rzeczypospolitej Polskiej wypłacenie 5,6 mln zł oraz odbiór 64 mln dawek szczepionek przeciwko COVID-19. Rząd zapowiada apelację. "Polska zamierza skorzystać z wszelkich przysługujących jej środków prawnych w celu zmiany tego orzeczenia i obrony jej interesów" – przekazało Ministerstwo Zdrowia.

Decyzję o zakupie szczepionek, której dotyczy wyrok, zbadała Najwyższa Izba Kontroli. W raporcie z 2023 roku negatywnie oceniła zakontraktowanie części szczepionek przeciw COVID-19 o szacunkowej wartości 8,4 mld zł, spośród 13,9 mld zł wszystkich zakontraktowanych preparatów.

Jak czytamy w raporcie, decyzję o ich zakontraktowaniu podjął minister zdrowia, choć dysponował informacjami, z których wynikało, że dotychczas zawarte kontrakty zapewniały już kilkukrotne zaszczepienie całej populacji Polski, a tempo szczepień ulegało zmniejszeniu.

Ponadto, jak podała NIK, od maja 2021 roku kontraktowano kolejne dawki szczepionek w sytuacji, gdy Polska związana już była umowami zabezpieczającymi możliwość kilkukrotnego zaszczepienia całej uprawnionej populacji (na koniec kwietnia 2021 roku zakontraktowano 109 mln dawek). "Nawet przy założeniu, iż każdej osobie dorosłej w Polsce, tj. ok. 31 mln osobom, podano by trzecią dawkę szczepionki, to zapotrzebowanie byłoby na poziomie 93 mln dawek, a więc niższym od liczby dawek zakontraktowanych przed majem 2021 roku" – wskazywała w swoim raporcie Izba.

– Założenie, że każdy obywatel Polski zaszczepi się pięcioma dawkami, było karkołomne i nie wierzę, by poczynił je doświadczony epidemiolog czy ekspert systemu ochrony zdrowia – mówi dla WP abcZdrowie prof. Marcin Czech, wiceminister ds. polityki lekowej w latach 2018–2022, obecnie ustępujący prezes Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego.

Prof. Czech zwraca uwagę na fundamentalny błąd w przyjętej przez poprzedni rząd strategii. – Wiedzieliśmy, że wirus mutuje, w związku z czym wersje szczepionek kupowane w liczbie pięciu na osobę są nadmiarowe. Należy zadać pytanie natury politycznej: na ile Polska miała podczas przetargu przestrzeń do zabrania głosu i zaproponowania logicznej liczby szczepionek, która wychodziłaby naprzeciw potrzebie zabezpieczenia populacji Polski? – pyta ekspert.

Podobne wątpliwości budzi fakt, że kontrakty obejmowały całą populację, w tym grupy, które początkowo w ogóle nie mogły przyjąć preparatu. – Założenie, że 40 mln osób zaszczepi się pięć razy, jest bez sensu. Chociażby dlatego, że w tej populacji były małe dzieci, dla których szczepionka nie była jeszcze dopuszczona do użytku, oraz osoby niechcące się szczepić – mówi w rozmowie z naszym portalem dr Marek Tomków, prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej. – W szczytowym okresie ze szczepień korzystało jedynie około 15 mln Polaków. Już po pierwszych dostawach zutylizowano niewykorzystane, przeterminowane szczepionki za 1 mld zł – wylicza dr Tomków.

Jego słowa potwierdzają statystyki Światowej Organizacji Zdrowia. Polska odstaje od reszty Europy pod względem realnego wykorzystania szczepionek, zwłaszcza dawek przypominających. Według danych do stycznia 2023 roku w Niemczech podano ok. 192 mln dawek, a we Francji ok. 154 mln. W Polsce było to zaledwie 57,8 mln. Według danych WHO na koniec 2023 roku przynajmniej jedną dawkę przypominającą przyjęło: 79 proc. Islandczyków, 76 proc. Irlandczyków, 75 proc. Włochów i 73 proc. Finów. We Francji i w Niemczech było to 63 proc. W Polsce zaś zaledwie 34 proc. populacji.

– Trzeba pamiętać, że to był czas szczególny. Zaczęła się pandemia, ludzie trafiali do szpitali pod respiratory, umierali, a państwo starało się zrobić wszystko, by ich ratować. Leku na COVID-19 nie było i jedyną szansą wydawały się szczepionki – przypominają nasi rozmówcy.

– Z tego, co wiem, Pfizer postawił Polsce ultimatum: albo negocjujecie za pośrednictwem Unii Europejskiej, albo nie rozmawiamy z wami w ogóle – mówi jedna z osób bliskich ówczesnemu kierownictwu resortu zdrowia. Dodaje, że polski rząd nie miał wyjścia – mógł albo przyjąć deal na 200 mln szczepionek, albo nie dostać ich wcale.

Jak czytamy w raporcie NIK, w procesie nabywania szczepionek stosowano dwa rodzaje umów: umowy określające prawo do nabycia dawek szczepionki oraz umowy określające zobowiązanie do ich nabycia. W przypadku tych pierwszych żadne uczestniczące państwo członkowskie nie było zobowiązane do zawarcia takiej umowy. W przypadku drugiego modelu umów Komisja Europejska miała obowiązek poinformować państwa członkowskie o zamiarze zawarcia umowy zawierającej zobowiązanie do nabycia dawek, określając także warunki jej zawarcia.

Kontrolerzy Izby wskazują w raporcie, że wszystkie umowy, które zostały negatywnie ocenione przez NIK, były umowami określającymi zobowiązanie do nabycia szczepionek przeciw COVID-19. Państwa, które nie zgadzały się na zawarcie takiej umowy lub jej warunki, miały pięć dni na odstąpienie od umowy albo mogły zadeklarować przyjęcie innej niż przyznana w umowie liczby szczepionek.

– Umowy z Pfizerem były podpisywane na zasadzie "wszystko albo nic". Tak, Polska mogła w maju 2021 roku powiedzieć, że wychodzi z mechanizmu wspólnych zakupów. Oznaczałoby to, że wypadamy z kolejki do najlepiej rokującej szczepionki za wszystkie inne kraje UE i jesteśmy w sytuacji, w której, kiedy skończą się dostawy (szczepionka była wtedy ważna sześć miesięcy), możemy zostać z niczym na lata 2022–2024 – napisał na portalu X Janusz Cieszyński, poseł PiS i Sekretarz Stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w latach 2021–2023.

Polska nie jest jedynym krajem, który odmówił przyjęcia nadmiarowych dawek. W podobnej sytuacji znalazły się Węgry i Rumunia. Pfizer domaga się od Węgier 60 mln euro, a od Rumunii zapłaty za 28 mln dawek o wartości ok. 615 mln euro. Prawnicy reprezentujący Rumunię wskazują na agresywną postawę koncernu. Jak podają zacytowani przez portal Euractiv prawnicy reprezentujący rząd w Bukareszcie: Alexandru Stanescu i Irina Vasile, mamy do czynienia z szerszą kampanią Pfizera. Ma ona na celu wywieranie presji na kraje UE w kwestii realizacji kontraktów na szczepionki przeciwko COVID-19, nawet jeśli sytuacja lub obiektywne potrzeby zdrowia publicznego uległy drastycznej zmianie.

Zdaniem Krzysztofa Kopcia, prezesa Polskiego Związku Pracodawców Przemysłu Farmaceutycznego (PZPPF) i byłego naczelnika Wydziału Refundacji i Cen w Departamencie Polityki Lekowej i Farmacji Ministerstwa Zdrowia, sytuacja jest kolejnym argumentem za tym, że Polska powinna inwestować w państwową fabrykę leków, w tym szczepionek. – Powinniśmy inwestować we własną produkcję i wzmacniać pozycję krajowego przemysłu. Nie słyszałem, by USA miały jakikolwiek problem z dostępem do szczepionki firmy Pfizer, która jest koncernem amerykańskim – mówi Krzysztof Kopeć.

Z kolei prof. Czech wskazuje, że konflikt Pfizera z Polską jest ciekawy jako starcie największego koncernu farmaceutycznego na świecie z 40-milionowym krajem. – Jako obywatel demokratycznego państwa oczekiwałbym możliwości transparentnej analizy procesu decyzyjnego wraz z treścią umów podpisanych przez Unię Europejską i państwo polskie. Bo to, że decyzje podejmowane były w bardzo trudnych warunkach dużego zagrożenia epidemiologicznego, nie podlega dyskusji – zauważa prof. Marcin Czech.

Źródła: nik.gov.pl, euractiv.com, statista.com, data.who.int.