Stawy sztywne po przebudzeniu? To nie wiek, to konkretny stan zapalny

Sztywność poranna to uczucie oporu i ograniczonej ruchomości stawów, trwające od wybudzenia do chwili odzyskania pełnej sprawności. Liczy się cały ten okres, a nie sam moment wstawania z łóżka. W chorobie zwyrodnieniowej trwa ona zwykle kilkanaście minut i ustępuje po wykonaniu pierwszych kroków. W zapaleniu stawów przekracza 30 minut, a przy reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) ciągnie się godzinę lub dłużej.

Dawne kryteria diagnostyczne z 1987 r. wymagały co najmniej 60 minut takiego objawu, aby zaklasyfikować pacjenta jako osobę z RZS. Przed wizytą u reumatologa warto przez tydzień notować godziny przebudzenia i powrotu normalnej ruchomości. Pomocne bywają proste testy: zaciśnięcie pięści, zapięcie guzika czy odkręcenie słoika.

Różnica dotyczy czasu trwania, lokalizacji oraz charakteru obrzęku.

Choroba zwyrodnieniowa zajmuje najczęściej stawy międzypaliczkowe dalsze (tuż przy paznokciach), podstawę kciuka, kolana, biodra oraz kręgosłup. Zgrubienia są twarde i kostne, a skóra nad nimi ma normalną temperaturę. Ból narasta podczas chodzenia i schodzenia po schodach, a maleje po odpoczynku.

W zapaleniu stawów obrzęk jest miękki i ciastowaty, ponieważ grubieje błona maziowa wyścielająca staw. Skóra nad takim stawem robi się cieplejsza, a ból słabnie w ruchu, a nasila się po bezruchu i w drugiej połowie nocy. Prosty test polega na ściśnięciu dłoni w poprzek, na wysokości kostek u nasady palców. Silny ból ręki ściskanej przemawia za procesem zapalnym.

Za nocnym narastaniem dolegliwości stoi rytm dobowy układu odpornościowego. Nad ranem rośnie stężenie interleukiny 6 (białka napędzającego zapalenie), a jej szczyt przypada mniej więcej między 4 a 7 rano. Kortyzol - własny hormon przeciwzapalny, osiąga wtedy wzrost zbyt mały względem nasilenia procesu zapalnego. Melatonina, której stężenie rośnie w nocy, dodatkowo pobudza układ odpornościowy, co w zapaleniu stawów nasila produkcję cytokin prozapalnych i potęguje poranną sztywność.

Przyczynia się do niej także bezruch - podczas snu płyn gromadzi się w torebce stawowej, a odpływ chłonki zwalnia. Stąd popularność glikokortykosteroidów o zmodyfikowanym uwalnianiu, przyjmowanych wieczorem i uwalnianych około drugiej w nocy. Ulgę przynosi też ciepły prysznic i powolne zaciskanie palców jeszcze w łóżku.

RZS ma charakterystyczny rozkład w obrębie dłoni. Zajmuje symetrycznie nadgarstki, stawy śródręczno-paliczkowe oraz międzypaliczkowe bliższe, omijając stawy końcowe. Równolegle atakuje stawy śródstopno-paliczkowe, sprawiając, że pierwsze kroki po wstaniu z łóżka przypominają chodzenie po kamieniach. Choruje około 0,5-1 procent dorosłych, a kobiety zapadają na RZS ok. 2-3 razy częściej niż mężczyźni.

Zachorować można w każdym wieku, choć szczyt zapadalności przypada po 60. roku życia. Objawom towarzyszy wyczerpujące zmęczenie, złe samopoczucie i stany podgorączkowe. Widocznym sygnałem bywa obrączka, której nie da się zdjąć z palca. Przewlekły obrzęk, ból i sztywność drobnych stawów rąk lub stóp wymagają pilnej konsultacji reumatologicznej.

Poranna sztywność występuje też w innych schorzeniach. Polimialgia reumatyczna dotyczy osób po 50. roku życia, powoduje obustronny ból i sztywność obręczy barkowej i biodrowej. Towarzyszy jej wysokie OB (odczyn Biernackiego - wskaźnik opadania krwinek) oraz CRP (białko C-reaktywne). Charakterystyczna jest tu szybka poprawa po małej dawce glikokortykosteroidów.

Osiowa spondyloartropatia zaczyna się zwykle przed czterdziestką. Ból krzyża trwa wtedy ponad 3 miesiące, wybudza nad ranem i słabnie po rozruszaniu. Łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS) rozwija się u około 20-30 procent osób z łuszczycą. Zajmuje stawy niesymetrycznie, a jego wyróżnikami są obrzęk całego palca (dactylitis) oraz naparstkowanie (wgłębienia) paznokci.

Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu fizykalnym, testach krwi i badaniach obrazowych. Wskaźniki zapalenia (OB, CRP) pokazują nasilenie procesu, lecz prawidłowe wyniki nie wykluczają wczesnej fazy choroby. Morfologia może ujawnić niedokrwistość i podwyższoną liczbę płytek krwi. Czynnik reumatoidalny (RF) nie jest charakterystyczny wyłącznie dla RZS - bywa dodatni także u zdrowych seniorów. Większą wartość diagnostyczną mają przeciwciała anty-CCP - skierowane przeciwko cytrulinowanym białkom.

Przy podejrzeniu spondyloartropatii oznacza się antygen HLA-B27. Ultrasonografia z opcją Dopplera pozwala wykryć zapalenie błony maziowej niewyczuwalne w badaniu palcami.

Okno terapeutyczne obejmuje pierwsze 12 tygodni od pojawienia się objawów. Leczenie rozpoczęte w tym czasie daje większą szansę na remisję i chroni chrząstkę przed nieodwracalnymi nadżerkami. Lekiem pierwszego rzutu jest metotreksat (zwykle 10-15 mg raz w tygodniu) podawany z osłonowym kwasem foliowym w innym dniu. Bez leczenia około 40 procent chorych ma po 10 latach ograniczenia utrudniające pracę i codzienne czynności.

Palenie tytoniu to silny modyfikowany czynnik ryzyka, a otyłość z indeksem masy ciała powyżej 30 podnosi ryzyko zachorowania o około 30 procent. Same leki przeciwbólowe uśmierzają dolegliwości, lecz nie hamują niszczenia stawu.

Poranna sztywność przekraczająca pół godziny i utrzymująca się tygodniami wymaga diagnostyki reumatologicznej. Warto przez tydzień zapisywać czas jej trwania i zabrać te notatki do lekarza rodzinnego. Szybkie rozpoznanie chroni stawy przed zmianami, których już się nie cofnie.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK518992/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537170/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10418470/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7687323/
5. American Family Physician,https://www.aafp.org/afp/2023/0100/polyarticular-joint-pain
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441999/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6525606