Bakteryjne zapalenie opon mózgowych

Zapalenie opon mózgowych jest to proces zapalny obejmujący oponę miękką mózgu, który powoduje charakterystyczne zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym oraz kliniczny zespół oponowy. Ponadto proces zapalny opony miękkiej może prowadzić do ciężkich następstw w postaci uszkodzeń nerwów czaszkowych lub przechodzić na powierzchnię kory mózgowej, wywołując zapalenie mózgu. Czynnikiem etiologicznym tego schorzenia mogą być zarówno bakterie, jak i wirusy i grzyby.

Przyczyny zapalenia opon mózgowych

Najczęstszą przyczyną bakteryjnego ropnego zapalenia opon są meningokoki, pneumokoki, paciorkowce i gronkowce, a u dzieci – pałeczka Haemophilus influenzae (obecnie ze względu na obowiązkowe szczepienia coraz rzadziej). Inną przyczyną mogą być różnego rodzaju wirusy, a także prątek gruźlicy.

Meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych - zdjęcia

W przedstawionej sytuacji powstałe wybroczyny przyczyniły się do... »

Do zakażenia może dochodzić w wyniku rozsiewu patogenu drogą krwionośną, na przykład z jakiegoś innego ogniska zakażenia w ustroju. Proces zapalny może też przejść na opony mózgowe bezpośrednio z sąsiedztwa, w przypadku zapalenia ucha środkowego, wyrostka sutkowatego czy zapalenia zatok przynosowych. Również uraz głowy połączony ze złamaniem kości czaszki może prowadzić do przeniknięcia drobnoustrojów w głąb rany i rozwoju zakażenia.

Objawy zapalenia opon mózgowych

Niezależnie od wywołującej go przyczyny, stan zapalny opon mózgowych ma podobny obraz kliniczny. Na początku pojawia się silny ból głowy promieniujący do karku, do którego dołączają się nudności i wymioty. Temperatura ciała jest podwyższona, tętno i oddech przyspieszone. Chory przyjmuje charakterystyczne ułożenie na boku, z głową odchyloną ku tyłowi i przygiętymi kończynami. U dzieci częstą dołączają się drgawki. W badaniu klinicznym stwierdza się: dodatnie tzw. objawy oponowe, objaw sztywności karku (ograniczona możliwość przygięcia głowy do klatki piersiowej), objaw Brudzińskiego górny (przygięcie głowy do klatki powoduje ugięcie nóg w stawach biodrowych i kolanowych) i dolny (ucisk na spojenie łonowe podobnie wywołuje ugięcie nóg) oraz objaw Kerniga (zgięcie kończyny dolnej w stawie biodrowym jednocześnie wymusza jej ugięcie w stawie kolanowym). Wszystkie wymienione objawy są efektem podrażnienia opon i składają się na tak zwany zespół oponowy.

Z innych mniej charakterystycznych objawów można wymienić pobudzenie psychoruchowe, które w dalszym etapie przechodzi w senność i śpiączkę. Może się tez dołączyć obrzęk tarczy nerwu wzrokowego jako wyraz wzmożonego ciśnienia śródczaszkowego, najczęściej w wyniku zablokowania swobodnego przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego przez zrosty zapalne i w efekcie powstania wodogłowia.

Rozpoznanie zapalenia opon mózgowych

Rozpoznanie opiera się na charakterystycznym obrazie klinicznym oraz zmianach w płynie mózgowo-rdzeniowym, który pobiera się drogą nakłucia lędźwiowego.

W zależności od czynnika wywołującego wykazuje on charakterystyczne zmiany.

W bakteryjnym zapaleniu płyn mózgowo-rdzeniowy jest mętny i żółtawy (prawidłowo powinien być klarowny i wodojasny), zawiera podwyższoną liczbę komórek – w większości są to neutrofile (w prawidłowych warunkach w płynie nie ma neutrofili), podwyższona jest tez ilość białka, a zawartość glukozy jest wybitnie obniżona. Posiew płynu wykazuje obecność określonych bakterii. Należy też wykonać antybiogram, czyli określić ich wrażliwość na antybiotyki.

Nieco inny obraz ma płyn mózgowo-rdzeniowy w zapaleniu gruźliczym. Jest klarowny, wodojasny lub lekko opalizujący, podwyższona jest liczba komórek, ale z przewagą limfocytów, poziom białka nieznacznie podwyższony, glukoza obniżona, a w posiewie bardzo rzadko udaje się znaleźć prątki.

W wirusowym zapaleniu opon płyn jest klarowny, wodojasny, liczba komórek jest podwyższona (zwykle mniej niż w bakteryjnym zapaleniu) i są to głównie limfocyty, ilość białka również jest podwyższona, choć wartości te są mniejsze niż w zapaleniu bakteryjnym, poziom glukozy zwykle jest prawidłowy. Posiew płynu nie wykazuje obecności drobnoustrojów.

Leczenie zapalenia opon mózgowych

Leczenie jest różne w zależności od przyczyny. Bakteryjne zapalenie wymaga intensywnej antybiotykoterapii, którą należy rozpocząć niezwłocznie po pobraniu do badania płynu mózgowo-rdzeniowego. Na początek stosuje się antybiotykoterapię empiryczną, najczęściej penicylinę G i cefotaksym (lub ceftriakson) dożylnie, a następnie zmienia się antybiotyk w zależności od posiewu i antybiogramu (antybiotykoterapia celowana). W przypadku zapalenia gruźliczego włączamy leki przeciwprątkowe. Leczenie zapalenia wirusowego jest w zasadzie objawowe, należy kontrolować stan ogólny pacjenta i w razie wystąpienia jakichś zaburzeń starać się je wyrównywać. W każdym przypadku zapalenia opon mózgowych pomocne może być zastosowanie glikokortykosteroidów, które działając przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie, poprawiają rokowanie.