Ciała ketonowe w moczu

Prawidłowo w moczu nie powinno się wykrywać glukozy. Wynika to z mechanizmu produkcji moczu przez nerki. W początkowej fazie przez kłębuszek nerkowy (podstawowa struktura, budująca nerki) zostaje przefiltrowana krew. Powstaje tzw. mocz pierwotny, który przedostaje się do dalszej części kłębuszka – kanalika (cewki) pierwszego rzędu. Mocz pierwotny ma prawie taki sam skład jak surowica krwi (jedynie białek ma znacznie mniej). Poziom glukozy w tym przesączu jest identyczny jak we krwi.

Ponieważ glukoza to podstawowe źródło energii dla każdej komórki w naszym ciele, organizm nie może sobie pozwolić na jej utratę. W kanaliku cała glukoza, jaka się do niego dostała z moczem pierwotnym, powinna zostać wchłonięta z powrotem. Po resorpcji ponownie dostaje się do krwiobiegu, skąd przedostaje się do komórek. W przypadku przedłużającego się, wyczerpującego wysiłku fizycznego lub niedoboru pokarmu - np. w trakcie głodzenia albo stosowania drakońskich diet organizm korzysta ze źródła energii jakim są wolne kwasy tłuszczowe. Związki te zbudowane są z długich łańcuchów, które podobnie jak cząsteczki glukozy rozdrabniane są na krótkie, dwuwęglowe cząsteczki i następnie spalane. W wypadku przedłużającego się korzystania z tego źródła energii cząsteczki te "zapychają" swoje szlaki metaboliczne i gromadzą się. Gdy ich stężenie rośnie wykazują tendencję do łączenia się w cząsteczki zawierające 4 atomy węgla - tak powstaje najprostszy przedstawiciel ciał ketonowych - kwas acetyloocotwy. Jako, że spalanie kwasów tłuszczowych ma miejsce w wątrobie, również ketogeneza (powstawanie ciał ketonowych) odbywa się w tym narządzie. Pozostałe dwie cząsteczki powstają z kwasu acetyloocotowego, przy czym co ciekawe, kwas beta-hydroksymasłowy może zostać wykorzystany przez niektóre tkanki jako źródło energii.

Jednak kanaliki nerkowe mają pewną granicę wydolności przy wchłanianiu zwrotnym glukozy. Są w stanie wychwycić cały cukier, jeżeli jego stężenie nie przekracza 180 mg/dl (10mmol/l). Jest to tak zwany próg nerkowy dla resorpcji glukozy. Gdy we krwi (a więc i w moczu pierwotnym) ilość cukru przekracza powyższe wartości, kanaliki nerkowe nie nadążają z jej wchłanianiem i pozostała ilość glukozy przedostaje się do moczu ostatecznego (czyli tego, jaki wydalamy przez cewkę moczową). Wynika z tego, że glukozę w moczu wykrywa się, gdy jej stężenie w surowicy przekracza próg nerkowy, czyli 180mg/dl. Najczęściej taka sytuacja ma miejsce w cukrzycy. U pacjentów chorych na cukrzycę dochodzi do podwyższenia się poziomu glukozy we krwi, co jest skutkiem niedoboru (cukrzyca typu 2 lub braku (cukrzyca typu 1) insuliny. Jako, że u pacjentów z cukrzycą typu 2 niedobór insuliny jest "względny", tzn. jest ona produkowana, ale w zbyt małej ilości, rozkład kwasów tłuszczowych i ketogeneza nie są tak nasilone jak u pacjentów z całkowitym brakiem insuliny (cukrzyca typu 1). U takich pacjentów gdy nasilone powstawanie ciał ketonowych prowadzi do zakwaszenia organizmu (obniżenia pH). Obniżenie pH jest znacznym rozchwianiem równowagi metabolicznej i chociaż organizm posiada mechanizmy mające na celu jego wyrównanie, duża ilość ciał ketonowych wywołuje najpierw osłabienie, potem śpiączkę i utratę przytomności, a w niektórych przypadkach śmierć.

• Obecność ciał ketonowych w moczu zwykle oznacza cukrzycę typu 1.
• Ciała ketonowe pojawiają się w moczu także przy zaburzeniach odżywiania lub diecie ubogiej w węglowodany.
• Badanie ciał ketonowych w moczu wykonuje się przy częstych nudnościach, wymiotach.

Znacznie rzadziej glikozuria (wydalanie glukozy z moczem) ma miejsce przy prawidłowym poziomie cukru we krwi. Dzieje się tak, gdy dochodzi do uszkodzenia cewek nerkowych i powikłań nerkowych w cukrzycy. Chore kanaliki nie resorbują glukozy, która przedostaje się do moczu ostatecznego. Przyczyną są tzw. tubulopatie – dziedziczne choroby kanalików nerkowych. Z moczem traci się od kilku do kilkunastu gramów glukozy dziennie. W surowicy natomiast jej stężenie jest prawidłowe lub obniżone.

Obecność glukozy w moczu prowadzi do zwiększonego wydalania wody i niektórych elektrolitów. Poza tym, mocz ma większy ciężar właściwy (z powodu glukozy). Tylko w przypadku izolowanej glikozurii w chorobach cewek nerkowych nie stwierdza się żadnych dodatkowych zaburzeń.

Inne przyczyny obecności ciał ketonowych w moczu to:

• anoreksja,
• nieprawidłowa dieta,
• zaburzenia metaboliczne,
• choroby o ostrym przebiegu,
• oparzenia,
• gorączka,
• nadczynność tarczycy,
• karmienie piersią,
• ciąża,
• przebyta operacja,
• częste wymioty.

Obecnie badanie wydalania glukozy z moczem straciło na znaczeniu. Nie ma już specjalnych wskazań do jego wykonywania. Kiedyś stanowiło podstawę do oceny wyrównania cukrzycy. Cukrzycy kilka razy na dobę badali mocz za pomocą testów paskowych w celu wykrycia glukozy. W chwili obecnej kryteria wyrównania cukrzycy zostały zaostrzone. W żadnym wypadku poziom glukozy we krwi nie powinien przekraczać 180mg/dl. Dlatego badanie poziomu glukozy we krwi jest mało przydatne. Obecnie samokontrola cukrzycy prowadzona jest za pomocą glukometrów, badających stężenie glukozy we krwi.

• Czy masz podstawową wiedzę na temat cukrzycy typu 2?
• Ile wiesz na temat badań profilaktycznych?
• Jak dobrze dbasz o swoje zdrowie?

Dlatego badanie na obecność glukozy w moczu wykonuje się właściwie tylko przy okazji badania ogólnego moczu. Przy przypadkowym wykryciu glikozurii rozszerza się diagnostykę. Kolejnym elementem jest badanie stężenia glukozy w surowicy i czynne poszukiwanie cukrzycy.

Badanie ciał ketonowych w moczu zleca lekarz bazujący na takich objawach, jak:

• poziom glukozy we krwi powyżej 300 mg/dl,
• nudności, wymioty i ból brzucha,
• objawy wskazujące na grypę lub przeziębienie,
• chroniczne zmęczenie,
• suchość w ustach i ciągłe pragnienie,
• zaczerwienienie skóry,
• trudności z oddychaniem,
• owocowy zapach z ust,
• uczucie zagubienia.

Objawy te mogą wskazywać na spalanie tłuszczów zamiast cukru, a co za tym idzie na obecność ciał ketonowych w moczu i we krwi. Jeśli lekarz zleci badanie moczu, konieczne może być zastosowanie odpowiedniej diety oraz odstawienie wszelkich dotychczas stosowanych leków, które mogą zniekształcić wyniki badania. Wpływ na poziom ciał ketonowych mają również hormony, w tym glukagon, epinefryna oraz hormon wzrostu. Mogą one sprawiać, że kwasy tłuszczowe uwalniane są z tkanki tłuszczowej do krwiobiegu. Wzrost poziomu tych hormonów notuje się podczas głodówki, przy niekontrolowanej cukrzycy oraz wielu innych chorobach i dolegliwościach.

Pomiaru poziomu ciał ketonowych w moczu dokonuje się w laboratorium analitycznym na podstawie przedstawionej przez pacjenta próbki moczu. Osoba badana musi się zaopatrzyć w specjalny wyjałowiony pojemnik na mocz do badań. Nie należy go otwierać aż do momentu pobierania próbki. Przed tym należy dokładnie umyć okolice narządów płciowych wodą z mydłem. Oddawanie moczu należy rozpocząć do muszli klozetowej, a dopiero po chwili pod strumień moczu podstawia się pojemnik. Następnie należy szczelnie zamknąć pojemnik i jak najszybciej dostarczyć go do laboratorium. Tam osoba przeprowadzająca zanurzy w próbce specjalny pasek pokryty substancją wchodzącą w reakcje z ciałami ketonowymi. Jeśli pasek zmieni kolor, oznacza to obecność ciał ketonowych w moczu.

Prawidłowy wynik badania jest negatywny – brak ciał ketonowych w moczu. Poziom ciał ketonowych dzieli się na trzy kategorie:

• niski:
• średni: 20-40 mg/dl,
• wysoki: > 40 mg/dl.

Śladowe lub niewielkie ilości ketonów w moczu mogą oznaczać, iż rozpoczęło się gromadzenie tych związków chemicznych w organizmie. Badanie należy powtórzyć po kilku godzinach. Niebezpieczne są średnie i duże ilości ciał ketonowych w moczu, gdyż mogą doprowadzić do zaburzenia równowagi chemicznej krwi i zatruć organizm. Wysoki poziom glukozy we krwi w połączeniu z wysokim poziomem ketonów może wskazywać na źle kontrolowaną cukrzycę.

Zobacz interpretacje rożnych wyników tego badania:

• Ciała ketonowe i azotyny w moczu - odpowiada lek. Daniel Lewczak
• Ciała ketonowe w badaniu moczu - odpowiada lek. Marta Hat
• Obecność ciał ketonowych w moczu a ból nerek - odpowiada lek. Rafał Gryszkiewicz
• Ciała ketonowe w wyniku badania moczu a rygorystyczna dieta - odpowiada Patrycja Sankowska
• Ciała ketonowe w moczu w 9. tygodniu ciąży - odpowiada dr n. med. Ryszard Hanecki

Źródła

1. Kemona H., Mantur M. (red.), Diagnostyka laboratoryjna, Urban & Partner, Wrocław 2010, ISBN 978-83-7609-264-5
2. Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-137-2
3. Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0
4. Czech A., Tatoń J. Diagnostyka internistyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3156-7
5. Tomaszewski J., Diagnostyka laboratoryjna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 83-200-3591-0
6. Szczeklik A. (red.), Choroby wewnętrzne, Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, ISBN 978-83-7430-289-0