Jak rozpoznać reumatyzm?

Reumatyzm kojarzy się z bólami kości i stawów. Z medycznego punktu widzenia nie ma takiej choroby jak „reumatyzm”. Reumatologia zajmuje się chorobami reumatycznymi, których definicja jest znacznie szersza i bardziej złożona niż definicja reumatyzmu. Bóle reumatyczne, wbrew pozorom, nie są wyłącznie dolegliwością ludzi w podeszłym wieku. Reumatyzm może dotknąć także młode osoby i znacznie utrudnić normalne funkcjonowanie. Jak go rozpoznać?

Co to jest reumatyzm?

Mianem reumatyzmu w języku potocznym określa się bóle mięśni i bóle stawów wraz z obrzękami, zaczerwienieniem i zaburzeniami czynnościowymi narządu ruchu. Wszystkim chorobom i dolegliwościom reumatycznym wspólne są procesy patologiczne, toczące się w tkance łącznej, których objawy zaznaczają się w każdej tkance i narządzie. Chodzi tutaj o przewlekłe stany zapalne, będące przejawem nieprawidłowości w oddziaływaniu układu odpornościowego w tkance łącznej.
Do „klasycznych” chorób reumatycznych należą:

• reumatoidalne zapalnie stawów;
• zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa;
• zespół Reitera;
• łuszczycowe zapalenie stawów.

Typowe zapalenia stawów, które potocznie nazywamy „reumatyzmem”, w odróżnieniu od powyższych chorób mają stosunkowo łagodny przebieg. Na ogół toczą się latami i mogą być przyczyną inwalidztwa w zakresie narządów ruchu.
Kostno-stawowe bóle reumatyczne stanowią najczęstszą przyczynę zgłaszania się chorych do lekarzy. Dotyczą około 30% osób. Na reumatyzm chorują zarówno ludzie starzy, jak i młodzi, a na choroby reumatoidalne i schorzenia z kręgu przewlekłych zapaleń tkanki łącznej zwykle zapadają ludzie stosunkowo młodzi lub w średnim wieku. Wyjątek stanowi młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów, czyli choroba Stilla.

Przyczyny i objawy reumatyzmu

Przyczyny reumatyzmu nie zostały dotąd poznane. Mówi się wszakże o roli wirusów aktywujących układ immunologiczny, który zwraca się przeciw własnym tkankom, jednak do końca nie wiadomo, czy mają one decydujący wpływ na powstawanie chorób reumatycznych. Ważne wydają się predyspozycje rodzinne i genetyczne.
W bólach reumatycznych zasadniczą rolę odgrywa układ odpornościowy, który w wyniku pobudzenia działa destrukcyjnie na tkankę łączną. W zależności od rodzaju schorzenia procesy zapalne dotyczą różnych narządów i układów. W reumatyzmie stawów zmiany zapalne są zlokalizowane przede wszystkim w stawach oraz tkankach okołostawowych. W zapaleniu wielomięśniowym zmiany dotyczą naczyń krwionośnych mięśni szkieletowych.
Reumatyzm objawia się charakterystycznymi bólami stawów, utrudnieniem w wykonywaniu ruchów, sztywnością stawów, obrzękami kończyn i ich zaczerwienieniem. Lokalizacja bólów reumatycznych i obrzęków pomaga w prawidłowym rozpoznaniu choroby. Jeśli objawy są związane z drobnymi stawami, a bóle występują symetrycznie, zachodzi prawdopodobieństwo reumatoidalnego zapalenia stawów.
Bóle stawów kręgosłupa i obręczy biodrowej są typowe dla zesztywniającego zapalenia kręgosłupa. Zespół Reitera można podejrzewać w przypadku zapalenia stawów, któremu towarzyszą ropne zapalenie cewki moczowej oraz zmiany zapalne w rogówce i tęczówce oka.
W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów, po latach dochodzi do znacznych zniekształceń stawów, powodujących niekiedy duże inwalidztwo. Możliwe są przykurcze palców z zanikami drobnych mięśni, odpowiadających za precyzję ruchów. Charakterystycznym objawem tej choroby reumatycznej są guzki zlokalizowane w ścięgnach i pod skórą nad powierzchniami stawów.

Zesztywniające zapalenie kręgosłupa może skutkować przygięciem grzbietu. Towarzyszące mu obrzęki i ból kręgosłupa są zwykle przemijające, ale chorym szczególnie dokuczają dolegliwości ze strony układu kostno-stawowego.

Diagnostyka i leczenie reumatyzmu

Reumatyzm w potocznym znaczeniu jest łatwo rozpoznawalny, ale fachowa diagnoza nie zawsze bywa tak prosta. Dopiero badania laboratoryjne i obrazowe pozwalają na ostateczne rozpoznanie schorzenia. Dla chorób reumatycznych charakterystyczne jest podwyższone OB krwi, podwyższone stężenie tzw. białka ostrej fazy, niedokrwistość i obniżona liczba białych krwinek.
Duże znaczenie w rozpoznawaniu reumatyzmu mają badania immunologiczne i badanie radiologiczne. Zdjęcia RTG umożliwiają dostrzeżenie zmian w stawach i tkankach okołostawowych. Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny pozwalają dostrzec wczesne zmiany w chorych tkankach. Bardzo duże znaczenie mają też badania histopatologiczne, np. biopsje skóry, mięśni czy narządów zajętych chorobą.
Metody leczenia reumatyzmu polegają na fizykoterapii i rehabilitacji ruchowej, odtwórczych zabiegach chirurgicznych – przy nieodwracalnych zmianach w stawach. Stosowane jest także leczenie farmakologiczne, przy której stosuje się leki przeciwbólowe, oraz plazmafereza, czyli zabieg polegający na wymianie osocza.