Długowieczność w praktyce: geny czy styl życia?

Podczas konferencji "Długowieczność zaczyna się od zdrowia", zorganizowanej przez portal abcZdrowie, specjaliści z różnych dziedzin medycyny rozmawiali m.in. o tym, na ile ważne jest to, co dziedziczymy w genach, a na ile to, co robimy w swoim życiu, by długo cieszyć się zdrowiem.

- W każdej naszej komórce mamy aż 2 metry DNA. To jest nasz materiał genetyczny i rodzaj instrukcji, w której mamy zapisane to, jak nasze komórki i jak nasz organizm mają być zbudowane, w jaki sposób mają funkcjonować. Należy podkreślić, że to nie jest pełen obraz, a jedynie szkic – wyjaśniała dr n. biol. Magdalena Kaliszewska, koordynatorka ds. rozwoju badań genetycznych w LUX MED, biolog molekularny, specjalistka w zakresie genetyki człowieka oraz diagnostyki chorób genetycznych w Grupie LUX MED.

W praktyce oznacza to, że geny są jedynie czymś na wzór fundamentów i od naszego stylu życia zależy, czy zbudujemy na nich ładny i funkcjonalny dom, którym będziemy się cieszyć przez dziesięciolecia.

- Nie ma czegoś takiego jak gen lenistwa, gen mądrości, gen piękności itp. Geny to szkic, a styl życia jest dopełnieniem obrazu – podkreśliła. – Geny dają nam możliwość personalizacji działań w postaci badań profilaktycznych i działań związanych ze zmianą stylu życia. Jeżeli wiemy, że np. powinniśmy położyć nacisk na odpowiednią dietę ze względu na wysokie ryzyko zaburzeń lipidowych lub chociażby przybierania na masie ciała, to są te istotne informacje, które pozwalają na ukierunkowanie działań – dodała.

W ramach stylu życia zdefiniowano 6 filarów zdrowego stylu życia, które pomagają zapobiegać chorobom cywilizacyjnym, poprawiać jakość życia i jego długość. Należą do nich zdrowe odżywianie, aktywność fizyczna, zarządzanie stresem, regenerujący sen, unikanie używek oraz relacje społeczne.

- Styl życia to przede wszystkim codzienne wybory, decyzje, które podejmujemy, a które mogą doprowadzić nas do długowieczności w pojęciu dłuższego, zdrowszego i bardziej jakościowego życia - takiego, w którym mamy poczucie sprawności i sprawczości. Dużo słyszymy o profilaktyce, jednak gorzej jest z wdrażaniem tej wiedzy w życie. Dlatego kluczowe staje się zindywidualizowane podejście do swoich możliwości i potrzeb. Właśnie z myślą o osobach, które chcą skutecznie wdrażać zmiany, powstał kierunek studiów podyplomowych "Styl życia i długowieczność w praktyce". Jego celem jest budowanie świadomości dotyczącej stylu życia oraz wspieranie w przyjrzeniu się własnemu sposobowi funkcjonowania – powiedziała Ewa Niewola, psycholożka i psychoonkolożka, coach ICF, koordynatorka merytoryczna i wykładowczyni studiów podyplomowych "Styl życia i długowieczność w praktyce" Wyższej Szkoły Nauk Medycznych w Grupie LUX MED.

Wiele osób nadal jest przekonanych, że prowadzenie zdrowego stylu życia wymaga wielu wyrzeczeń. Wynika to przede wszystkim z przekonania, że aby być zdrowym, należy długo ćwiczyć i nie można jeść tego, co się lubi. Tymczasem wystarczy już 20 minut porannej aktywności fizycznej, żeby ciało zaczęło pracować inaczej, również pod względem psychicznym.

- Zawsze mi się wydawało, że aby ćwiczenia fizyczne przyniosły efekt, trzeba pójść na siłownię i musi być to odczuwalne w całym ciele. Teraz wiem, że ważne są mikro nawyki. Na przykład rano robię 10 przysiadów, 20 pompek i to przynosi rezultaty, a jednocześnie nie zajmuje dużo czasu i mogę to wkomponować w plan dnia – powiedziała dr n. biol. Magdalena Kaliszewska.

Także dieta wcale nie oznacza rezygnacji z ulubionych potraw. Dużo ważniejsze jest to, jakie porcje zjadamy i jaka jest jakość jedzenia, a także dlaczego jemy lub podjadamy. Wyjątkiem są sytuacje, kiedy ktoś cierpi na choroby przewlekłe, które wymagają specjalnego jadłospisu. Coraz większą popularnością cieszą się m.in. usługi psychodietetyków, pomagających trwale zmienić nawyki żywieniowe, pracując nad relacją pacjenta z jedzeniem.

Wciąż jednak wyraźnie brakuje profesjonalnego, kompleksowego wsparcia dla osób, które chcą wprowadzić trwałe zmiany w swoim szeroko rozumianym stylu życia, działając z wyprzedzeniem - zanim pojawią się problemy zdrowotne czy konieczność korzystania z pomocy specjalistów. Sama świadomość znaczenia zdrowia psychicznego i fizycznego to bowiem dopiero pierwszy krok - równie istotne jest stworzenie przestrzeni, w której możliwe będzie przełożenie tej wiedzy na codzienne praktyki.

- Dlatego tak potrzebna jest szersza edukacja dotycząca mechanizmów kształtowania nawyków, procesów motywacyjnych oraz pogłębiania świadomości własnych schematów działania i indywidualnych potrzeb. To właśnie zrozumienie, dlaczego działamy w określony sposób i co realnie wspiera zmianę, stanowi fundament skutecznej i długofalowej pracy nad zdrowiem. To obszar, w którym wciąż mamy wiele do zrobienia – mówi Ewa Niewola.

Oprócz działań indywidualnych ważne jest również środowisko, w którym żyjemy. Będąc świadomymi rodzicami, możemy przekazywać dzieciom prawidłowe wzorce. Mowa tu o zachęcaniu do uprawiania sportu i spędzania czasu na świeżym powietrzu oraz zapewnianiu wartościowych posiłków, zamiast szybkich, mocno przetworzonych dań gotowych lub obiadów w fast foodach.

- Styl życia to decyzje, które podejmujemy w sposób świadomy lub nieświadomy. Myśląc o wspieraniu zmiany stylu życia, musimy uwzględniać indywidualne decyzje, ale również otoczenie, w którym funkcjonujemy – wskazywał dr hab. n. o zdr. Grzegorz Juszczyk, doradca zarządu grupy LUX MED, wykładowca Wyższej Szkoły Nauk Medycznych.

Szkoła powinna wspierać te działania. Może to czynić na kilka sposobów. Pierwszy to zajęcia z edukacji zdrowotnej, które wciąż są nieobowiązkowe, ale warto zainteresować nimi swoje pociechy. Drugi to odpowiednio dobrane posiłki w stołówkach oraz atrakcyjna, ale jednocześnie przyjazna dla zdrowia oferta jedzenia i napojów w sklepikach szkolnych, która również wpłynie na nawyki najmłodszych.

- W niektórych zachowaniach musimy zejść do najdrobniejszych elementów. Jeżeli np. zakazujemy młodym ludziom kupowania napojów energetycznych, to musimy się zastanowić, dlaczego po nie sięgają, po co innego sięgną i czy to, po co sięgną, będzie zdrowsze i bardziej dostępne – podkreślał Juszczyk.

W dorosłości liczą się środowisko pracy, jej charakter, sposób, w jaki do niej docieramy, jaki jest poziom stresu i ile czasu nam zajmuje. Ważnym aspektem są również interakcje społeczne, które sprawiają, że czujemy się lepiej i przez to jesteśmy bardziej zmotywowani do działania i dbania o siebie.

- Stajemy się społeczeństwem długo żyjącym. Przygotowując program studiów zadaliśmy sobie m.in. pytanie - czy jesteśmy przygotowani na tę długowieczność? Myśląc o wspieraniu zmiany stylu życia musimy uwzględniać indywidualne decyzje, ale także otoczenie człowieka tak, aby zachęcać go do zdrowszych wyborów. Długowieczność to więc wspólna odpowiedzialność: systemu, pracodawców i każdego z nas. To także konkretne działania - od spersonalizowanej profilaktyki, przez wsparcie we wdrażaniu zdrowych nawyków, po budowanie środowiska sprzyjającego zdrowiu - wyjaśniał.

Ostatnim punktem układanki jest korzystanie z badań profilaktycznych, które często pozwalają wykryć nieprawidłowości, zanim rozwiną się do poważnej choroby. W przypadku dzieci można skorzystać z bilansów zdrowia, które są wykonywane do ukończenia 19. roku życia. Niedawno wprowadzono też program dla osób, które ukończyły 20 lat.

Profilaktyka pozwala nie tylko lepiej poznać swój organizm i odpowiednio o niego zadbać, ale obniża społeczne koszty leczenia osób z ciężkimi lub przewlekłymi chorobami. Jeżeli w rodzinie jest historia występowania nowotworów, chorób przewlekłych lub rzadkich, warto sięgnąć po badania genetyczne.

- Geny wpływają na to, jakie mamy predyspozycje zdrowotne, w tym potencjalną długość życia. Trzeba jednak podkreślić, że nasz styl życia wpływa na to, które z naszych genów w danym momencie pracują na naszą korzyść. Badania genetyczne dają nam możliwość poznania ryzyk związanych z chorobami, ale także personalizacji - dostosowywania częstości i rodzaju badań profilaktycznych. Badania, jakie przeprowadzamy w ramach programu Moje Zdrowie Genetyczne, mogą być dodatkową motywacją do tego, aby zadbać o siebie kompleksowo – podkreślała Magdalena Kaliszewska.

Jeżeli myślimy o długowieczności, powinniśmy połączyć wszystkie elementy układanki. Same geny to materiał bazowy, a jak go wykorzystamy, to zależy już wyłącznie od nas samych. Dlatego warto badać się i działać w kierunku zapewnienia sobie i bliskim długiego, zdrowego i szczęśliwego życia.

- Nasza troska o zdrowie to dyskusja o ryzyku. Każdy z nas ma jakieś indywidualne i społeczne ryzyko wystąpienia różnych chorób. Poprzez badania genetyczne możemy identyfikować te obszary, gdzie jest ono wyższe. Sama wiedza już może pozwolić nam zmotywować się do zmiany. Wtedy rośnie nasza motywacja do dbania o ten obszar ryzyka – podsumował dr hab. n. o zdr. Grzegorz Juszczyk.

Należy jednak pamiętać, że sama wiedza – choć kluczowa – rzadko wystarcza do trwałej zmiany. Wiele osób potrzebuje indywidualnego wsparcia w przekładaniu zaleceń na codzienne decyzje i realne działania. Dlatego niezmiennie ważna pozostaje rola profesjonalistów, którzy towarzyszą w procesie modyfikacji stylu życia i budowania prozdrowotnych nawyków w dłuższej perspektywie.

Potrzebni są specjaliści oferujący nie tylko rzetelną wiedzę, ale także empatyczne wsparcie – budujący relacje oparte na zaufaniu, akceptacji i zrozumieniu indywidualnych wyzwań. Regularny kontakt, wspólne monitorowanie postępów oraz umiejętność wyciągania wniosków z trudniejszych momentów pozwalają utrzymać motywację i wzmacniają poczucie sprawczości. To właśnie połączenie wiedzy, relacji i procesu sprawia, że zmiana stylu życia staje się bardziej realna, trwała i dopasowana do konkretnej osoby.