Kwitnie właśnie teraz. Niezwykle toksyczna roślina może uszkodzić wątrobę

Starzec jakubek (Jacobaea vulgaris) jest dwuletnią rośliną z rodziny astrowatych. Osiąga od 30 do nawet 120 cm wysokości. Charakteryzuje się sztywną, prostą łodygą i pierzastodzielnymi, głęboko wcinanymi liśćmi o ząbkowanych brzegach. Kwiaty są intensywnie żółte, zebrane w liczne koszyczki. Kwitnie od końca kwietnia do września, a jego obecność można zaobserwować na suchych łąkach, przy drogach, na obrzeżach lasów, a także na pastwiskach i nieużytkach rolnych.

Roślina ta rozprzestrzenia się bardzo łatwo – jej nasiona są lekkie i przenoszone przez wiatr, co sprawia, że trudno jest ją wytępić. Dla rolników i hodowców stanowi prawdziwe utrapienie, szczególnie gdy pojawia się wśród paszy.

W medycynie ludowej starzec jakubek był używany jako roślina lecznicza, choć dość ostrożnie. Stosowano go głównie zewnętrznie — np. przy leczeniu ran, siniaków i reumatyzmu. Ze względu na toksyczność nie zalecano jego spożycia wewnętrznego.

Już w latach 50. XX wieku udowodniono, że starzec jakubek nie tylko nie posiada właściwości leczniczych, ale jest toksyczny i rakotwórczy, gdyż zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór. Powodem tego są zawarte w roślinie alkaloidy pirolizydynowe (PAs) – związki chemiczne o silnym działaniu toksycznym. Substancje te atakują głównie wątrobę, powodując jej nieodwracalne uszkodzenia, a w skrajnych przypadkach – niewydolność. Najgroźniejsze jest to, że toksyny te kumulują się w organizmie, przez co nawet niewielkie, powtarzające się dawki mogą prowadzić do przewlekłego zatrucia.

Szczególnie niebezpieczne jest przypadkowe spożycie rośliny przez ludzi – np. poprzez zbieranie dzikich ziół. Jest także zagrożeniem dla zwierząt gospodarskich – zwłaszcza koni, bydła i owiec – które mogą zjeść zanieczyszczoną paszę. Co istotne, alkaloidy nie ulegają rozkładowi ani podczas suszenia (np. w sianie), ani w czasie obróbki cieplnej, dlatego mogą trafić do łańcucha pokarmowego w formie przetworzonej, nie tracąc przy tym swojej toksyczności.

W 2024 roku w czasopiśmie naukowym "Molecules" opublikowano obszerną analizę zagrożeń związanych z obecnością alkaloidów pirolizydynowych w żywności oraz produktach ziołowych. Badanie dowodzi, że nawet śladowe ilości PAs, spożywane regularnie, mogą prowadzić do uszkodzeń wątroby, mutacji DNA i rozwoju nowotworów. Autorzy zwracają uwagę na konieczność monitorowania poziomu tych związków w suplementach diety oraz stosowania czułych metod analitycznych, takich jak chromatografia cieczowa sprzężona z detekcją masową (LC-MS).

Zatrucie alkaloidami pirolizydynowymi może mieć zarówno charakter ostry, jak i przewlekły. Do najczęstszych objawów należą:

• bóle brzucha, nudności, wymioty,

• żółtaczka,

• obrzęki,

• zaburzenia układu nerwowego,

• ogólne osłabienie,

• spadek masy ciała.

Starzec jakubek to roślina, której toksyczność może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia ludzi i zwierząt. Choć wygląda niepozornie, zawarte w niej alkaloidy pirolizydynowe stanowią realne zagrożenie, szczególnie przy długotrwałym narażeniu. Dlatego tak ważna jest świadomość zagrożeń, unikanie kontaktu z rośliną oraz kontrola jakości pasz i produktów ziołowych.

Źródło: "Pyrrolizidine Alkaloids as Hazardous Toxins in Natural Products: Current Analytical Methods and Latest Legal Regulations" w: "Molecules"