Łamliwe, rowkowane paznokcie. Który niedobór widać na nich najwcześniej?

Widoczna płytka paznokcia składa się ze ściśle upakowanych warstw keratyny - twardego białka fibrylarnego, które buduje również włosy oraz naskórek. Układają się one w nakładające się struktury przypominające sklejone blaszki, co zapewnia paznokciom sztywność. Między włóknami białkowymi znajduje się woda, jest jej od 10 do 18 procent masy paznokcia, oraz niewielka ilość tłuszczów. Woda odpowiada za elastyczność płytki, a jej ubytek skutkuje przesuszeniem i podatnością na pękanie.

Paznokcie u dłoni rosną średnio 3 mm miesięcznie, natomiast u stóp znacznie wolniej - około 1 mm. Całkowita wymiana płytki u rąk trwa 4-6 miesięcy. Z tego powodu ślady chorób lub urazów, które zaburzyły podziały komórkowe w macierzy, stają się widoczne dopiero po upływie kilku tygodni.

Łamliwość paznokci przybiera dwie postacie. Onychoschizja polega na rozwarstwianiu się płytki na wolnym brzegu, gdzie cienkie blaszki keratyny oddzielają się od siebie w płaszczyźnie poziomej. Z kolei onychoreksja objawia się podłużnymi pęknięciami biegnącymi od wału paznokciowego ku wolnemu brzegowi, czemu często towarzyszy szorstkość powierzchni.

Osobną zmianą są podłużne bruzdy. Prowadzą one wzdłuż paznokcia i zazwyczaj towarzyszą starzeniu się płytki oraz przesuszeniu, przez co rzadko oznaczają chorobę. Poprzeczne zagłębienia częściej sygnalizują czasowe zaburzenie powstałe w macierzy. Kierunek zmian ma kluczowe znaczenie diagnostyczne: linie pionowe wskazują najczęściej na czynniki zewnętrzne i wiek, podczas gdy linie poziome sugerują zaburzenia ogólnoustrojowe.

Niedobór żelaza to najczęstszy deficyt żywieniowy na świecie, a jednym z jego pierwszych objawów bywa właśnie zwiększona kruchość paznokci. Pierwiastek ten jest niezbędny do transportu tlenu we krwi, dlatego jego niedobór pośrednio wpływa na wzrost oraz kondycję paznokci. Charakterystycznym, choć rzadszym objawem jest koilonychia (paznokcie łyżeczkowate). Płytka ulega wówczas spłaszczeniu, a jej brzegi wywijają się ku górze, tworząc wgłębienie.

Najczęściej jednak niedobór objawia się łamliwością i rozwarstwianiem. Zmiany te powstają z dużym opóźnieniem, po wielu tygodniach niedoboru, dlatego prawidłowy wygląd paznokci nie wyklucza wyczerpanych rezerw ferrytyny w organizmie.

Biotyna (witamina B7) jest powszechnie uznawana za środek wzmacniający strukturę paznokci, jednak dowody naukowe potwierdzające tę skuteczność są ograniczone i opierają się na nielicznych badaniach bez grupy kontrolnej. U osób z prawidłowym poziomem biotyny jej dodatkowa suplementacja nie wpływa na parametry płytki, a sam niedobór występuje rzadko. Warto pamiętać, że wysokie dawki biotyny fałszują wyniki laboratoryjnych badań krwi, m.in. poziomu hormonów tarczycy oraz troponiny.

Cynk z kolei jest niezbędny do podziałów komórkowych w obrębie macierzy. Jego głęboki deficyt koreluje ze spowolnionym wzrostem oraz powstawaniem poprzecznych zagłębień. Codzienne uzupełnianie cynku bez potwierdzonego braku nie ma jednak uzasadnienia, a przy nadmiarze upośledza wchłanianie miedzi.

Poprzeczne zagłębienia na płytce to tzw. linie Beau. Powstają, gdy macierz tymczasowo wstrzymuje produkcję keratyny, pozostawiając w odrastającym paznokciu poziomą bruzdę. Przyczyną tego stanu bywa wysoka gorączka, ciężkie infekcje ogólnoustrojowe, chemioterapia, rozległe zabiegi chirurgiczne lub silny stres metaboliczny. Gdy czynnik ma charakter ogólny, linie Beau pojawiają się równocześnie na wielu paznokciach w tej samej odległości od nasady.

Na podstawie położenia bruzdy można oszacować czas wystąpienia incydentu. Ponieważ płytka u dłoni przesuwa się o około 1 mm w ciągu 10 dni, zagłębienie oddalone o 3 mm od skórki wskazuje na wydarzenie sprzed około miesiąca. Cięższą postacią tego zaburzenia jest onychomadeza, w której dochodzi do całkowitego oddzielenia się płytki u nasady i jej odpadnięcia.

Najczęstszą przyczyną kruchości paznokci nie są niedobory witaminowe, lecz ekspozycja na wodę i środki chemiczne. Wielokrotne moczenie i wysychanie dłoni rozluźnia spójność między blaszkami keratyny, co dotyczy m.in. osób pracujących w wilgotnym środowisku lub bez rękawic ochronnych. Zmywacze z acetonem silnie odtłuszczają płytkę, a lakiery hybrydowe lub żelowe osłabiają ją mechanicznie podczas nieprawidłowego usuwania masy.

Ponadto na wygląd paznokci wpływają choroby ogólnoustrojowe i dermatologiczne: niedoczynność tarczycy spowalnia ich wzrost, łuszczyca wywołuje tzw. naparstkowanie (drobne wgłębienia) oraz onycholizę, a grzybica prowadzi do pogrubienia, zmiany barwy i kruszenia tkanki. Czynniki dietetyczne odpowiadają zatem za mniejszość przypadków dystrofii.

Przed rozpoczęciem suplementacji należy ustalić przyczyny zmian. Podstawowe badania to morfologia oraz ferrytyna, odzwierciedlająca zapasy żelaza. Przy podejrzeniu endokrynopatii wykonuje się badanie poziomu TSH. Istotna jest ocena symetrii zmian: anomalie występujące na wszystkich paznokciach sugerują podłoże ogólnoustrojowe, podczas gdy zmiany w obrębie jednego palca wskazują na uraz mechaniczny lub infekcję miejscową.

Konsultacji lekarskiej wymagają szybko postępujące deformacje, pogrubienie z destrukcją płytki, ból oraz oddzielanie się paznokcia od łożyska. Szczególne wskazanie do pilnej diagnostyki dermatologicznej stanowi ciemna, podłużna smuga (melanonychia) na jednym paznokciu, zwłaszcza gdy barwnik przechodzi na sąsiadujący wał paznokciowy (objaw Hutchinsona). Taki obraz kliniczny wymaga wykluczenia czerniaka podpaznokciowego.

Wygląd płytki paznokciowej jest wskazówką, a nie diagnozą. Łamliwość oraz podłużne rowki znacznie częściej wynikają z czynników środowiskowych, kontaktu z chemią oraz naturalnego starzenia niż z niedoborów witaminowych. W przypadku potwierdzonych deficytów żywieniowych najczęstszą przyczyną jest niedobór żelaza, co wymaga weryfikacji w badaniach laboratoryjnych. Nagłe deformacje oraz izolowane przebarwienia wymagają ścisłej czujności onkologicznej i dermatologicznej.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5383514/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5527843/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559311/
4. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Biotin-HealthProfessional/
5. Mayo Clinic, https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(23)00288-4/fulltext
6. JAAD, https://www.jaad.org/article/S0190-9622(04)02235-2/abstract
7. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482480