Owrzodzenie jamy ustnej – przyczyny, objawy i leczenie

Owrzodzenie jamy ustnej to otwarta rana błony śluzowej, która obejmuje także jej głębsze warstwy poniżej błony podstawnej. Zmiana jest kraterowata i otoczona rumieniem. Może jej towarzyszyć ból, wysięk i miejscowy stan zapalny.

Zmiany owrzodzeniowe mogą być pojedyncze lub mnogie. Często nawracają (zazwyczaj w tych samych miejscach). Najczęściej są nieduże, o średnicy do 5 mm (afty małe lub afty Mikulicza). Zdarza się jednak, że są dużo większe (nawet do 3 centymetrów średnicy. To tzw. afty Suttona). Ich obecność wywołuje nie tylko ból, ale i problemy z jedzeniem i mówieniem. Typowe jest, że lokalizują się na podniebieniu miękkim lub tylnej ścianie gardła.

Owrzodzenia jamy ustnej mogą pojawić się z wielu powodów. Najczęściej odpowiadają za nie urazy:

• mechaniczne (przygryzienie błony śluzowej, skaleczenie),
• termiczne (poparzenie),
• celowe (np. uszkadzanie błony śluzowej w przypadku osób z zaburzeniami psychicznymi).

Rany w jamie ustnej mogą być skutkiem zażywania różnych leków stosowanych na przykład w terapii chorób serca czy padaczki. Tego typu skutkami ubocznymi cechują się także niektóre leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych czy leki cytostatyczne (składowe chemioterapii).

Owrzodzenia jamy ustnej są również objawem towarzyszącym wielu chorobom ogólnoustrojowym. To na przykład:

• choroby układu pokarmowego, takie jak celiakia czy choroba Leśniowskiego-Crohna,
• choroby skóry i błon śluzowych, na przykład liszaj płaski, pęcherzyca zwykła, dermatoza pęcherzowa, przewlekle wrzodziejące zapalenie w obrębie jamy ustnej, nabyte pęcherzowe oddzielanie się naskórka,
• cukrzyca,
• nowotwór,
• choroby krwi, takie jak niedokrwistości niedoborowe w zakresie żelaza, kwasu foliowego lub witaminy B12, ale i białaczka,
• choroby reumatyczne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów,
• choroby zapalne naczyń, takie jak ziarniniakowatość Wegenera, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic czy zespół Behçeta,
• zespół PFAPA, to jest zespół okresowej gorączki i aftowego zapalenia jamy ustnej, gardła i węzłów chłonnych szyjnych,
• choroby zakaźne wywołane przez wirusy: HIV, opryszczki zwykłej, ospy wietrznej, cytomegalii czy wirus Epstein-Barr (opryszczka zwykła, ospa wietrzna, półpasiec, mononukleoza zakaźna, cytomegalia czy AIDS),
• choroby zakaźne wywołane przez bakterie, takie jak kiła, gruźlica, martwiczo-wrzodziejące zapalenie dziąseł.

Owrzodzenia jamy ustnej zwykle nie są poważną dolegliwością. Dość szybko goją się samoistnie w ciągu kilku (kilkunastu) dni bądź po wdrożeniu leczenia miejscowego. Bywa, zwłaszcza w przypadku większych aft, że proces gojenia może trwać kilkanaście tygodni, a zmiany pozostawiają blizny.

Mniejsze zmiany można leczyć samodzielnie. Pomocne są zwłaszcza domowe sposoby na owrzodzenia jamy ustnej. Co robić? Sprawdza się płukanie jamy ustnej naparami ziołowymi, robienie okładów z lodu, stosowanie żeli stomatologicznych o działaniu wpływającym na gojenie oraz preparatów przyspieszające regenerację nabłonka (produkty antybakteryjne i przeciwbólowe w postaci past, żeli, płynów).

By złagodzić objawy zapalenia, stosuje się przepisane przez lekarza miejscowo sterydowe lub niesterydowe leki przeciwzapalne. Bardzo ważne jest, by dbać o higienę jamy ustnej i zrezygnować z płynów do płukania jamy ustnej zawierających alkohol.

Leczenie owrzodzenia jamy ustnej zależy od przyczyny zmian. Często polega na terapii choroby podstawowej: ogólnoustrojowej czy zakaźnej. W przypadku owrzodzenia polekowego najlepszym rozwiązaniem jest odstawienie bądź zmiana leku powodującego owrzodzenia. Niestety często nie jest to możliwe.

Niekiedy owrzodzenia są objawem poważniejszych schorzeń i chorób ogólnoustrojowych. Z tego powodu, gdy niepokoją, ponieważ są rozległe, głębokie, bolesne lub nie goją się przez dłuższy czas, wymagają konsultacji z lekarzem. Wówczas trzeba przeprowadzić diagnostykę w kierunku rozrostu nowotworowego. Polega ona na pobraniu wycinka ze zmiany i zbadaniu go pod mikroskopem.