Podszywa się pod przewlekłe zmęczenie. Chorobę zdradzi jeden parametr krwi

Niedokrwistość (anemia) to stan, w którym poziom hemoglobiny lub czerwonych krwinek spada poniżej normy. Hemoglobina jest odpowiedzialna za transport tlenu z płuc do komórek. Jej niedobór powoduje, że organizm pracuje na zwolnionych obrotach.

U dorosłej kobiety za niedokrwistość uznaje się stężenie poniżej 12 g/dl, a u mężczyzny poniżej 13 g/dl. Morfologia pokazuje niedokrwistość, ale nie wskazuje przyczyn. Niska hemoglobina może wynikać z niedoborów żywieniowych, utraty krwi lub ukrytej choroby toczącej się w organizmie. Dlatego lekarz traktuje ten wynik jak początek diagnostyki, a nie gotową diagnozę.

Niedobór żelaza (kluczowego budulca hemoglobiny) to najczęstsza przyczyna anemii. Diagnozując go, warto odróżnić dwa parametry. Badane żelazo we krwi pokazuje stan z danej chwili. Z kolei ferrytyna, białko magazynujące ten pierwiastek, odzwierciedla prawdziwe zapasy organizmu i to jej niski poziom potwierdza problem.

Przyczyną jest uboga dieta, zaburzenia wchłaniania lub większe zapotrzebowanie (np. w ciąży). Samo przyjmowanie suplementów podnosi wynik na chwilę, ale nie usuwa źródła problemu. Jeśli organizm traci żelazo szybciej, niż je przyjmuje, niedobór wróci po odstawieniu preparatu.

Witamina B12 oraz kwas foliowy są niezbędne do prawidłowego dojrzewania czerwonych krwinek. Gdy ich brakuje, szpik produkuje krwinki za duże i niedojrzałe, co prowadzi do anemii megaloblastycznej. Kwas foliowy pochodzi głównie z warzyw liściastych, a witamina B12 wyłącznie z produktów zwierzęcych, przez co na jej niedobór narażeni są weganie oraz seniorzy (u których wchłanianie słabnie z wiekiem).

Niedobór B12 jest szczególnie niebezpieczny, ponieważ uszkadza układ nerwowy, wywołując mrowienie rąk i stóp czy problemy z pamięcią. Warto pamiętać, że suplementacja samego kwasu foliowego może poprawić wyniki krwi, ale nie cofnie zmian neurologicznych wywołanych brakiem witaminy B12.

Przewlekłe i niezauważalne krwawienie to jedna z najczęstszych przyczyn utraty żelaza. Organizm gubi wtedy ten pierwiastek szybciej, niż zdąży go uzupełnić z diety. O ile u kobiet przed menopauzą najczęstszym źródłem są obfite miesiączki, o tyle u mężczyzn oraz kobiet po menopauzie podejrzenie pada na przewód pokarmowy.

Wrzody żołądka, polipy jelita czy guzy mogą krwawić mikroskopijnie przez miesiące, nie zmieniając wyglądu stolca - taki ubytek wykryje dopiero badanie kału na krew utajoną. Dlatego anemia, szczególnie u mężczyzn, wymaga pilnego wyjaśnienia przyczyny. Samo podawanie żelaza podniesie parametry krwi, ale może groźnie zamaskować rozwijającą się chorobę.

Zdarza się, że organizm ma odpowiednie zapasy żelaza, ale chowa je przed własnym szpikiem. Tak rozwija się anemia chorób przewlekłych, towarzysząca m.in. niewydolności nerek czy długotrwałym stanom zapalnym. W reakcji na zapalenie wątroba produkuje więcej hepcydyny - hormonu blokującego uwalnianie żelaza z zapasów.

W badaniach krwi widać wtedy nietypowy obraz: poziom żelaza jest niski, ale ferrytyna jest prawidłowa lub nawet podwyższona. Suplementacja żelaza w tym przypadku nie pomoże - parametry poprawią się dopiero po opanowaniu choroby podstawowej.

Anemia rozwija się powoli, przez co organizm przyzwyczaja się do niedotlenienia, a pierwsze symptomy łatwo zignorować. Do klasycznych objawów należą:

• zmęczenie,
• bladość skóry oraz błon śluzowych,
• duszność przy wysiłku,
• przyspieszone tętno,
• kołatanie serca.

Mniej oczywiste sygnały to bóle i zawroty głowy, szumy uszne oraz problemy z koncentracją. Niektóre objawy są bardziej naprowadzające. Łamliwe paznokcie, wypadanie włosów lub pęknięcia w kącikach ust wskazują właśnie na niedobór żelaza. Osobną ciekawostką jest choroba pica (zespół łaknienia spaczonego), czyli chęć żucia lodu lub jedzenia rzeczy niejadalnych. Należy pamiętać, że te symptomy są jedynie tropem - ostateczną pewność daje wyłącznie morfologia krwi, a znalezienie przyczyny wymaga pogłębionej diagnostyki.

Kluczem do odkrycia źródła anemii są parametry morfologii krwi, na czele ze wskaźnikiem MCV (średnia objętość krwinki). Norma wynosi od 80 do 100 fl. Krwinki małe (MCV < 80) wskazują zwykle na niedobór żelaza, natomiast krwinki powiększone (MCV > 100) sugerują brak witaminy B12 lub kwasu foliowego. Z kolei prawidłowy rozmiar krwinek (MCV w normie) przy jednoczesnej anemii może oznaczać chorobę przewlekłą, niewydolność nerek lub nagłą utratę krwi.

Aby uniknąć leczenia po omacku, lekarz uzupełnia diagnostykę o oznaczenie poziomu ferrytyny, witaminy B12, kwasu foliowego oraz wskaźnika RDW (zróżnicowanie wielkości krwinek).

Niedokrwistość to nie koniec diagnostyki, lecz dopiero jej początek. Wynik badania mówi o skutku, a nie o przyczynie. Za obniżoną hemoglobiną może stać niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, ukryte krwawienie albo choroba przewlekła blokująca żelazo. Każda z tych dróg wymaga innego postępowania, dlatego ustalenie źródła problemu jest najważniejsze. Samodzielne przyjmowanie preparatów bez badań poprawia wynik na chwilę, ale czasami maskuje poważniejszą chorobę. Interpretację morfologii oraz dalszych badań warto zostawić lekarzowi.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534803/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448065/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537254/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10824166/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7732206/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448065/
7. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545275/