Protamina – działanie, dawkowanie i przeciwwskazania

Protamina (siarczan protaminy) to związek o budowie aminokwasów dodatnio naładowanych, który wiąże się z heparyną. Związek został wyizolowany ze spermy łososia. Pierwszy lek, który ją zawierał, zatwierdzono do stosowania w 1939 w Stanach Zjednoczonych. W preparatach substancja występuje w postaci siarczanu protaminy.

Siarczan protaminy, wielkocząsteczkowy organiczny związek chemiczny, to sól zasadowego białka protaminy i kwasu siarkowego, która działa na układ sercowo-naczyniowy: hamuje przeciwzakrzepowe działania związku i skutkuje przywróceniem fizjologicznych mechanizmów koagulacji.

To dlatego wykorzystuje go hematologia, kardiologia, medycyna, chirurgia naczyniowa, chirurgia ogólna, choroby wewnętrzne, geriatria, ratunkowa, nefrologia i urologia.

Jakie są wskazania do stosowania protaminy? Podaje się ją w celu zniesienia przeciwzakrzepowego działania heparyny na przykład:

• w postępowaniu przedoperacyjnym,
• w postępowaniu pooperacyjnym,
• po zabiegach hemodializy,
• przy występowaniu krwotoków po zastosowaniu heparyny.

Siarczan protaminy to odtrutka w przypadku przedawkowania heparyny. Podaje się go jako substancję neutralizującą jej działanie.

Preparatem na polskim rynku, który zawiera protaminę (siarczan protaminy) jest roztwór do wstrzykiwań - siarczan protaminy 1%. Siarczan protamin, antidotum na heparynę, podaje się dożylnie. Związek jest stosowany w medycynie do neutralizacji heparyny w przypadku wystąpienia krwawienia po jej podaniu.

Jak ją dawkować? Dawki leku zależą od ilości zastosowanej heparyny oraz wyników testu krzepnięcia. Przyjmuje się, że 100 jednostek leku ulega zobojętnieniu przez około 1 mg protaminy.

Aby substancja mogła zadziałać, niezależnie od sposobu podania heparyny, trzeba wstrzyknąć zawartość jednej ampułki (5 ml). Wstrzyknięcie w razie potrzeby można powtórzyć raz lub kilka razy w odstępie od 10 do 15 minut.

Protamina zaczyna działać zwykle po 5 minutach od podania dożylnego, a efekt może utrzymać się do 2 godzin od podania. Na czym polega mechanizm jej działania? Lek ma słabe właściwości przeciwzakrzepowe.

Po wstrzyknięciu pozostaje w naczyniach krwionośnych, gdzie wiąże się z heparyną. Inaktywuje ją przez tworzenie trwałych, nieaktywnych kompleksów. Powstające kompleksy ulegają agregacji, a uwięziona w nich heparyna przestaje być aktywna.

Czym jest heparyna?

Heparyna to organiczny związek chemiczny, polisacharyd, będący naturalnym czynnikiem zapobiegającym krzepnięciu krwi w naczyniach krwionośnych. Istotą jej aktywności jest hamowanie wszystkich jego etapów, głównie na fazę przejścia protrombiny w trombinę i jej działanie na fibrynogen.

Jak działa heparyna? Okazuje się, że:

• aktywuje antytrombinę – osoczowy czynnik hamujący działanie trombiny,
• poprzez aktywację lipazy lipoproteinowej obniża poziom cholesterolu i lipidów,
• może również hamować agregację trombocytów oraz ich przyleganie do powierzchni (adhezję) do ścian naczyń krwionośnych, gdy występuje w większych stężeniach,
• utrudnia przyleganie trombocytów, zapobiega skrzepom przyściennym.

Właściwości i działanie heparyny sprawiają, że stosuje się ją jako lek przeciwzakrzepowy:

• w żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej,
• u osób unieruchomionych z powodu choroby,
• przed zabiegami chirurgicznymi,
• w ostrych zespołach wieńcowych.

Siarczan protaminy nie może być wykorzystywany u osób, u których rozpoznano nadwrażliwość na lek (na co wskazuje obecność w surowicy przeciwciał przeciwko siarczanowi protaminy oraz objawy nietolerancji preparatu po wcześniejszym podaniu) jak i nadwrażliwość na ryby.

Ponadto nie zaleca się stosowania protaminy u chorych na cukrzycę, którzy otrzymują lub otrzymywali preparaty insuliny, które zawierają protaminę. Należy zachować ostrożność w przypadku stosowania leku u kobiet w ciąży i w okresie karmienia piersią z uwagi na brak wystarczających badań.

Gdy istnieje konieczność zabiegu kardiochirurgicznego u osób ze spodziewaną nietolerancją siarczanu protaminy, rozważa się inną metodę neutralizacji działania heparyny.

Ze stosowaniem protaminy wiąże się ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Najczęściej obserwowane skutki uboczne to krótkotrwałe zaburzenia hemodynamiki, reakcje nadwrażliwości, a także obniżenie ciśnienia tętniczego i bradykardia (spowolnienie akcji serca poniżej 60 uderzeń na minutę).

Zdecydowanie rzadziej pojawiają się wymioty, nudności, pokrzywka, zaczerwienienie skóry, duszności, skurcz oskrzeli, a także leukopenia i małopłytkowość. Przedawkowanie protaminy może prowadzić do pojawienia się krwawienia. To skutek jej działania antyagregacyjnego.

Podczas wstrzykiwania protaminy bardzo ważne jest, by zachować środki ostrożności, na przykład nie podawać jej w strzykawce lub pojemniku razem z innymi lekami. Substancja wykazuje bowiem niezgodność z wieloma antybiotykami.