Przyspieszają starzenie mózgu. Neurolog ostrzega: Idziemy na łatwiznę

Anna Piątkowska-Borek
Neurolog prof. Konrad Rejdak mówi, co przyspiesza, a co opóźnia starzenie mózguNeurolog prof. Konrad Rejdak mówi, co przyspiesza, a co opóźnia starzenie mózgu
Źródło zdjęć: © Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie, WP abcZdrowie • Zdjęcie wygenerowane przy pomocy AI

Czy sztuczna inteligencja i nowości technologiczne powoli wyłączają nasze mózgi? Choć marzymy o "eliksirze młodości" i cofaniu wieku biologicznego, na co dzień sami odbieramy swojemu umysłowi bodźce potrzebne do utrzymania sprawności. Neurolog prof. Konrad Rejdak w rozmowie z WP abcZdrowie wyjaśnia, dlaczego nieużywane funkcje mózgu mogą zaniknąć szybciej, niż nam się wydaje.

Materiał powstał w ramach cyklu "Długie życie", w którym odkrywamy sekrety długowieczności i podpowiadamy, co robić na co dzień, by cieszyć się sprawnością i dobrym zdrowiem.

  • Na tempo starzenia wpływają geny, styl życia oraz środowisko (promieniowanie, infekcje wirusowe skracające telomery). Choć nie zmienimy genetyki, mamy realny wpływ na nabyte czynniki ryzyka.
  • Proces starzenia nie zachodzi równomiernie we wszystkich narządach – można być sprawnym fizycznie z postępującym otępieniem lub odwrotnie: mieć zniszczone ciało i w pełni jasny umysł.
  • Odwrócenie wieku biologicznego to raczej mit – eliminując złe nawyki (cukrzycę, otyłość, palenie), przywracamy prawidłowe funkcje organów, ale nie "cofamy czasu".
  • Mózg to organ, który najtrudniej odmłodzić. Prawdopodobnie w przyszłości inne narządy będzie można wymienić, natomiast mózg jest ściśle chroniony barierą krew-mózg, przez którą nie przenikają czynniki regeneracyjne (troficzne).
  • Długowieczność mózgu wspierają: umiarkowany wysiłek fizyczny, wielomodalna stymulacja, aktywność społeczna, uczenie się nowych rzeczy i sen.
  • Narząd nieużywany zanika. Nadmierne poleganie na technologii może osłabiać mózg.

DLA CIEBIE
Może odebrać sprawność w kilka dni. Prof. Antczak ostrzega: ten wirus bywa groźniejszy niż grypa


Anna Piątkowska-Borek, WP abcZdrowie: Jak to jest, że dwie osoby w tym samym wieku czasem wyglądają diametralnie różnie? Choć mają tyle samo lat, to jedna sprawia wrażenie nawet o kilkanaście lat młodszej od drugiej.

Prof. dr hab. n. med. Konrad Rejdak, neurolog, kierownik Oddziału Klinicznego Neurologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie i Katedry i Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie: Można uznać, że ktoś wolniej się starzeje. Należy pamiętać, że jest to wypadkowa czynników wrodzonych uwarunkowanych genetycznie, ale też stanu ogólnego organizmu i trybu życia, a także wpływów środowiskowych. Prowadząc bardzo regularny, zdrowy tryb życia, można spowolnić procesy starzenia, w miarę upływu czasu organizm będzie wolniej wykazywał cechy starości. Generalnie mamy wpływ na czynniki ryzyka i uszkodzenia nabyte, mimo że oczywiście nie możemy zmienić predyspozycji genetycznej.

Są osoby, które – choć prowadzą zdrowy tryb życia, przestrzegają wszystkich zaleceń – bardzo szybko się starzeją. I nie chodzi tylko o sam wygląd skóry, ale również o cechy kruchości, związane z procesem starzenia, czyli po prostu o ogólną niezgrabność, problemy z układem ruchu. Dla przykładu, były prezydent USA Joe Biden, który zapewne był i jest pod bardzo dobrą opieką medyczną, mimo wszystko uległ temu procesowi. Wiadomo też, że niebagatelny wpływ miał na to proces nowotworowy.

Czynniki środowiskowe, tryb życia i wewnętrzne predyspozycje – wszystko to wpływa na kondycję naszego organizmu. I ze względu na różnorodność tych czynników proces starzenia nie przebiega też równolegle we wszystkich organach. Można obserwować osoby fizykalnie bardzo zaawansowane w starzeniu, a ze światłym, sprawnym umysłem. I na odwrót – mają pięknie zachowane ciało, a popadają w otępienie. Nie idzie to absolutnie równolegle.

Na nasz organizm nieustannie działają różne czynniki, które mogą go uszkadzać. Promieniowanie kosmiczne, promieniowanie słoneczne, choroby wirusowe – wszystko to powoduje, że nasz genom jest cały czas uszkadzany. Skutkuje to skracaniem telomerów, czyli końcowych fragmentów chromosomów, których zadaniem jest ich zabezpieczenie. A to sprawia, że się starzejemy.

Myśli pan, że w przyszłości będzie można cofnąć proces starzenia?

Słynny profesor David A. Sinclair z Harvardu, jeden z najbardziej znanych badaczy w dziedzinie biologii starzenia, jakiś czas temu ogłosił, że chce cofnąć swój wiek biologiczny. I faktycznie, jest już mocno po pięćdziesiątce, a na zdjęciach prezentuje się całkiem młodo.

Uważam, że przywrócenie narządów do prawidłowego stanu, by ich praca w żaden sposób nie była zaburzona, daje pewien efekt cofania się w czasie, ponieważ możemy uzyskać ewidentną poprawę stanu zdrowia. Jeżeli ktoś miał nadciśnienie, cukrzycę, był otyły, palił papierosy i miał fatalną dietę, to po wyeliminowaniu czynników ryzyka może poprawić kondycję ciała. Nie oznacza to jednak, że cofnął proces starzenia.

Bardziej prawdopodobne jest zatem zatrzymanie starzenia?

Moim zdaniem to jest bardziej realne niż cofnięcie procesu starzenia. Ale oczywiście ma też znaczenie wiek, w którym zaczniemy o tym myśleć. Jeśli za późno zorientujemy się, że szybko zaczynamy się starzeć, wielu rzeczy już się nie da powstrzymać. Na przykład idealnie jest, jak zaczną bardziej o siebie dbać 30-latkowie. Oni dobrze na tym wyjdą, pod warunkiem, że nie przesadzą w jakimś obszarze i nie będą na przykład nadmiernie wierzyć w suplementy, a zapomną o innych ważnych aspektach życia. Aby mózg był sprawny i aby człowiek żył długo w zdrowiu i dobrej kondycji, muszą być zachowane różne czynności organizmu.

Kwestia zatrzymania starzenia coraz częściej interesuje też naukowców.

Obecnie bardzo dużo mówi się o możliwościach zatrzymania starzenia. W badaniach eksperymentalnych otrzymuje się już wyniki, które mogą nastrajać optymistycznie. Chodzi m.in. o wpływ na regulację ekspresji genów. Ważne są tu jednak nie tylko kwestie skuteczności, ale i bezpieczeństwa. Największym wyzwaniem jest to, czy takie modelowanie ekspresji genów nie przerodzi się w nowotworzenie, nie spowoduje deformacji i nie doprowadzi do utraty kontroli nad organami.

Wierzę jednak, że w przyszłości "eliksir młodości" zostanie w jakiejś mierze wynaleziony. Tylko czy on zadziała na wszystko? Można szczerze wątpić, ponieważ trudno będzie wymienić cały genom. Nawet jeśli naprawimy jeden gen czy kompleks genów, to nie zmienimy wszystkiego.

Dlaczego?

Problemem jest mózg. Inne organy można odmłodzić, nawet wymieniając je na nowe, wykonując transplantację. Mózg jest natomiast chroniony barierą krew-mózg i trudno dokonać tej zmiany. Podawanie czynników troficznych (związki chemiczne, które umożliwiają komórkom i tkankom wzrost i regenerację – przyp. red.) jest utrudnione, ponieważ one nie przenikają do mózgu, nie przechodzą przez barierę krew-mózg. Na tę chwilę mamy tylko badania eksperymentalne w zakresie dostarczania tych czynników bezpośrednio czy poprzez wektory wirusowe, jak robi się to w terapiach genowych.

Skoro szukanie "eliksiru młodości" na pewno jeszcze trochę potrwa, to co możemy robić w międzyczasie? Czym wspierać mózg, by nie starzał się zbyt szybko?

Na razie można opierać się na czynnikach fizjologicznych. Bodźce stresowe mogą być takim czynnikiem trenowania organów (tzw. prekondycjonowanie). Według zasady "co nas nie zabije, to nas wzmocni" od wieków obserwowano to zjawisko, a teraz jest ono dokładnie badane. Chemiczne pobudzanie szlaków metabolicznych może wywołać mechanizmy obronne, a tym samym zamiast dokonywać jakiejś bardzo gruntownej zmiany, osiągniemy efekt protekcji przed uszkodzeniem albo wzmocnienie mechanizmów naprawczych.

Najtaniej wywołać to aktywnością fizyczną. Wysiłek fizyczny – ale nie ten na maksymalnym, tylko submaksymalnym poziomie – wiąże się z ekspresją wielu genów. Poprawia krążenie, stymuluje nerw błędny, w wielu obszarach indukuje pozytywne mechanizmy fizjologiczne. Na tym właśnie bazują obecnie różni edukatorzy długowieczności.

Chcąc jak najdłużej zachować zdrowy i sprawny mózg, na pewno trzeba zacząć od tych bardzo podstawowych czynników. To tak jak z lekami na odchudzanie – nie wyobrażam sobie sytuacji, że ktoś będzie dalej się objadał, będzie siedział w fotelu i godzinami oglądał telewizję, a łyknie tabletkę czy wstrzyknie lek, który rozwiąże za niego wszystkie problemy. Wiemy, że jest to nieskuteczne. Tylko zmiana trybu życia plus lek mogą skutkować pozytywnymi efektami. I tak samo jest z długowiecznością.

A co z aktywnością intelektualną, ciągłym uczeniem się, pobudzaniem mózgu do nowych aktywności?

Tak samo jak fizyczny trening, tak oczywiście aktywacja mózgu ma bardzo duże znaczenie. Przede wszystkim ważne jest uczenie się nowych rzeczy, a także wielomodalność, czyli po prostu korzystanie z różnych kanałów informacji, a nie bazowanie tylko na jednym. Istotne jest używanie wszystkich zmysłów, które na różnych frontach stymulują mózg. Działanie ochronne przed otępieniem mają m.in. rozmowy, aktywność społeczna – komunikacja międzyludzka nie może polegać tylko na wymianie krótkich wiadomości tekstowych, ponieważ ważny jest sam kontakt z innymi osobami. Ogromne znaczenie dla zachowania sprawności mózgu ma zdobywanie nowych informacji przez czytanie, ale też bardziej złożone czynności ruchowe jak taniec, eksplorowanie terenu.

I nie zapominajmy o śnie. W czasie snu układ glimfatyczny oczyszcza mózg, a tym samym pozbywamy się toksyn zgromadzonych w ciągu dnia. To fundamentalny mechanizm.

Wspomniał pan o konieczności korzystania z różnych zmysłów. Czy to oznacza, że jeżeli któryś z nich jest zaburzony (np. mamy słabszy wzrok lub węch), to nasz mózg nie będzie funkcjonował prawidłowo?

Niestety tak, ponieważ odcinamy się od jednego z kanałów napływu informacji. To trochę jak z wiązką elektryczną do zasilania telewizora – gdy dwa kabelki zostaną odcięte, będziemy mieli na przykład przyciemniony obraz lub bardzo wąską gamę kolorów.

Tak samo jest z mózgiem, musi być stymulowany równomiernie na wielu fizjologicznych poziomach. Aby prawidłowo funkcjonował, musi odbierać bodźce ze świata zewnętrznego różnymi zmysłami. Jeśli ktoś ma niedosłuch lub niedowidzi, to ten odbiór jest utrudniony. Dlatego tak istotne jest leczenie osłabionego narządu.

A czy możliwe jest, by przez natłok informacji i uczenie się równocześnie wielu różnych rzeczy przeciążyć mózg? Sprawić, że zamiast być pobudzony do aktywności i rozpoczynać różne procesy pozwalające zachować młodość, zacznie się starzeć ze zmęczenia?

Nie bójmy się, że nadmiernie zmęczymy sobie mózg. Warunek jest tylko jeden – wszystko musi się odbywać w fizjologicznych zakresach. Przestrzegam jednak przed przebodźcowaniem, nadmiarem informacji jednocześnie czy płytką informacją, która może nas zmęczyć.

Tutaj dobrym przykładem są studenci, którzy nie śpią trzy noce przed egzaminem, żeby zdobyć jak najwięcej informacji. Owszem, udaje się im tę wiedzę nabyć, ale na bardzo krótki czas. Ona nie będzie konsolidowana, nie będzie utrwalona. Ta "technika" daje efekty krótkoterminowe.

Jeżeli mówimy o osobach dojrzałych, to każda aktywność pobudzająca mózg musi być oczywiście dobrana do ich możliwości. Nie można nagle z dnia na dzień zacząć uczyć się całych rozdziałów książek czy wierszy na pamięć. Nasz mózg też ma pewne zdolności, jeśli chodzi o nabywanie nowych informacji. Zapamiętajmy dwa-trzy numery telefonu, zastanówmy się, jak byśmy dotarli do danego miejsca.

Niestety, rozwój technologii bardzo ogranicza możliwości naszego mózgu. Wszyscy korzystamy z nawigacji, mamy dostęp do różnych źródeł informacji. W dłuższej perspektywie – mówię o 50–100 latach – może to mieć negatywny wpływ na nasz mózg.

Nie brzmi to optymistycznie.

Wszystko jest pod ręką, w każdej chwili możemy sięgnąć po komórkę czy komputer, by uzyskać potrzebną nam informację. Teraz jeszcze jesteśmy świadkami rozwoju sztucznej inteligencji, która niestety – z perspektywy neurologii – staje się bardzo niebezpiecznym narzędziem, gdy jest używana niewłaściwie.

Jeżeli nie bazujemy na swoim mózgu i nie gromadzimy różnych informacji albo przynajmniej nie zadajemy sobie trudu, aby je pozyskać, bo wystarczy tylko wpisać pytanie i już wszystko widzimy na ekranie, to idziemy na łatwiznę. Mówię też o sobie i pewnych ułatwieniach codziennych. Widać to szczególnie w kwestii nawigacji. Praktycznie odcięliśmy się od obserwowania drogowskazów czy w ogóle zapamiętywania trasy.

Na naszych oczach dokonują się społeczne zmiany. To są świetne rzeczy dla ludzi już ukształtowanych, którzy całe życie nabywali wiedzę. Gorzej może być z osobami, które są dopiero na etapie uczenia się. W obecnych warunkach stopniowo zanika obowiązek nabywania różnych informacji i to jest kierunek do dyskusji.

Chodzi o ukształtowanie takiej kultury wewnętrznej, aby cały czas nabywać wiedzę i umiejętności. W pewnych kwestiach sztuczna inteligencja nas nie wyręczy – tworzenie czegoś, rozwiązywanie zadań logicznych, a nawet czytanie instrukcji obsługi ze zrozumieniem to nadal aspekty, w których trzeba będzie rozwijać swoje umiejętności. A z tym ludzie mają coraz większy problem – często nie potrafią wykonać prostego zadania, jak złożenie szafki, zmontowanie czegoś na podstawie dołączonej instrukcji.

Te umiejętności zanikają.

Tak, to się zauważa. Jeśli ktoś nie używa danego organu, to traci te zdolności. Gdy mamy pod ręką filmiki z wyjaśnieniem, jak się coś robi, to już nie trzeba czytać tekstu instrukcji i go rozumieć. Jeżeli przestaniemy sami stymulować mózg w różnych aspektach, to efekty będą widoczne za kilkadziesiąt lat, choć do końca nie jesteśmy w stanie ich przewidzieć.

Owszem, nabywamy nowe umiejętności, ponieważ trzeba pamiętać kody, piny do telefonów czy innych urządzeń i w ogóle umieć ich używać, więc tutaj pojawia się pewien wysiłek. Musimy wiedzieć, jak ileś tam sprzętów włączyć i wyłączyć, ustawić, zintegrować, więc na pewno cywilizacja daje nam nowe zadania, ale w tym samym czasie inne praktycznie całkowicie wygasają.

Czyli rozwój narzędzi sztucznej inteligencji może stanowić zagrożenie dla naszego mózgu?

Jeżeli staną się praktycznie wszechobecne i – jak łatwo się domyśleć – uwolnią nas od wielu czynności, a nawet umiejętności personalnych, które przez pokolenia kultywowano, to tak, są zagrożeniem.

Wspomniane już złożenie mebli czy urządzeń nadal często jest wyzwaniem i to są pozytywy, gdy mówimy o sprawności mózgu. Tak samo gotowanie jest czynnością wymagającą użycia wielu zmysłów, aby danie się udało. Chociaż i w tym zakresie zaczyna się stopniowe przemodelowanie naszych funkcji ludzkich, a to szczególnie dotyczy mózgu – mamy przecież coraz częściej roboty do przygotowywania posiłków i tylko dostarczamy im potrzebne składniki.

Jest to pewien eksperyment, który się toczy. W poprzednich latach też takie wyzwania były, cały postęp ludzkości nas wyręczał z wielu rzeczy, ale nigdy nie działo się to tak szybko i w tak złożonej formie. Oby nie było kiedyś tak, że będziemy się tylko uczyć mówić i pisać na klawiaturze, bo już nie ręcznie, a inne zdolności naturalnie zanikną. Choć z taką ewentualnością też musimy się liczyć.

Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.

Wybrane dla Ciebie