Mukowiscydoza

Mukowiscydoza to jedna z najczęstszych chorób genetycznych u ludzi. Ta dziedziczona autosomalnie choroba związana jest z zaburzeniem transportu elektrolitów. Gruczoły układu oddechowego, pokarmowego czy rozrodczego produkują zbyt gęsty śluz. Zaleganie śluzu w drogach oddechowych skutkuje poważnymi powikłaniami, np. pojawia się nawracające zapalenie płuc czy obturacyjne zapalenie oskrzeli. W leczeniu stosuje się leki upłynniające śluz. Ze względu na ciężki przebieg choroby niezmiernie ważne jest wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie prawidłowego leczenia choroby.

Co to jest mukowiscydoza?

Mukowiscydoza jest najczęściej występującą chorobą genetyczną u ludzi, polegającą na zaburzeniu wydzielania przez gruczoły zewnątrzwydzielnicze. Szczególnie występuje u Europejczyków i Żydów aszkenazyjskich. Według najnowszych badań, co 25 osoba jest nosicielem genu, a na 2500 noworodków jeden rodzi się z tą chorobą. W Polsce żyje ok. 1200 osób chorych na mukowiscydozę, w tym ok. 300 dorosłych. Niestety, te dane dotyczą osób zdiagnozowanych i mogą również świadczyć o niskiej wykrywalności mukowiscydozy u dzieci. Jeśli oboje rodziców są nosicielami uszkodzonego genu i przekażą go dziecku, rodzi się ono chore. Choroba jest dziedziczona w sposób autosomalny, co oznacza, że może występować u obu płci. Nie każde dziecko rodziców-nosicieli musi być chore, ale nie można też tego wykluczyć. Prawdopodobieństwo wystąpienia mukowiscydozy u każdego niemowlaka jest zawsze takie samo.

Przyczyną mukowiscydozy jest mutacja genu odpowiedzialnego za syntezę błony kanału chlorkowego CFTR. W mukowiscydozie transport elektrolitów jest upośledzony, dlatego nadmiar chlorku sodu magazynowany jest na zewnątrz komórek, co objawia się u dzieci m.in. bardzo słonym potem. W komórkach oskrzeli chlorek sodu i woda są zatrzymywane wewnątrz komórek, co sprawia, że wydzielina oskrzeli staje się gęsta, kleista i trudna do usunięcia. Gen CFTR umieszczony jest na długim ramieniu chromosomu 7. Występuje ponad 1500 mutacji odpowiedzialnych za chorobę. Najczęściej ma miejsce mutacja delta F 508, w wyniku której dochodzi do niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki, po czym organizm produkuje nadmiernie lepki śluz, w konsekwencji tego wpływa na zaburzenia we wszystkich narządach posiadających gruczoły śluzowe, m.in. w układzie oddechowym, pokarmowym i rozrodczym.

Objawy mukowiscydozy

Zmiany w układzie oddechowym powstają w wyniku zalegania gęstej śliny. Gęsty, lepki, trudny do usunięcia śluz oblepia i zatyka oskrzela, utrudnia oddychanie i powoduje powstanie przewlekłego stanu zapalnego, wywołanego rozwojem bakterii. Występują u ponad 90% chorych na mukowiscydozę.

Objawy ze strony układu oddechowego:

• przewlekły i napadowy kaszel,
• nawracające zapalenie płuc i/lub oskrzeli,
• polipy nosa,
• przewlekłe zapalenie zatok,
• obturacyjne zapalenie oskrzeli.

Zmiany w układzie pokarmowym – w trzustce i wątrobie – powodują, iż pokarmy nie są prawidłowo i w całości trawione (śluz blokuje przewody wyprowadzające z trzustki enzymy trawienne, które nie docierają do jelit). Mukowiscydoza u niemowląt jest przyczyną zaburzeń w ich rozwoju, gdyż przez nią wolniej rosną i słabiej przybierają na wadze. Dodatkowo, zalegające w trzustce soki trawienne niszczą ów narząd, prowadząc u niektórych osób do m.in. nietolerancji glukozy i cukrzycy. Nieprawidłowości w funkcjonowaniu wątroby wynikają z zatykania przewodów żółciowych przez lepki śluz, który powoduje zastój żółci, co w przyszłości może powodować marskość żółciową wątroby. Występują u ponad 75% chorych na mukowiscydozę.

Objawy ze strony układu pokarmowego:

• przedłużająca się żółtaczka noworodków,
• cuchnące, tłuszczowe, obfite stolce,
• słaby rozwój niemowlaka,
• kamica żółciowa u dzieci,
• nawracające zapalenie trzustki u dzieci,
• niedrożność smółkowa jelit.

Zmiany w układzie rozrodczym u mężczyzn chorych na mukowiscydozę wynikają z zatykania śluzem kanalików nasieniowodów, które są przyczyną niepłodności u 99% nich. Niepłodność może również dotyczyć kobiet ze względu na zmiany w śluzie dróg rodnych oraz skutki przewlekłego niedożywienia.

Diagnostyka mukowiscydozy

Niezmiernie ważne jest wczesne rozpoznanie mukowiscydozy u dzieci. Im szybciej dziecko zostanie zdiagnozowane, tym większe ma szanse na lepszy rozwój. Niestety, diagnostyka w Polsce nie należy do najlepszych w skali światowej. Średni wiek postawienia diagnozy wynosi 3,5 do 5 lat. Dla porównania, w krajach Europy Zachodniej choroba jest rozpoznawalna w okresie rozwoju dziecka, w pierwszych miesiącach życia. Istnieje kilka rodzajów badań laboratoryjnych, na podstawie których diagnozuje się mukowiscydozę.

Najczęstszym badaniem jest tzw. test potowy, który polega na oznaczeniu chlorku sodu w pocie. Pozwala rozpoznać mukowiscydozę w 98%. Podwyższone stężenie chlorku sodu w pocie (60-140 mmol/l) przemawia za mukowiscydozą (norma wynosi 20-40 mmol/l dla niemowląt, 20-60 mmol/l dla dzieci). Badania poziomu chlorków muszą być dwukrotnie powtórzone.

Oczywiście, najważniejszym badaniem jest test genetyczny. Dzięki genetyce molekularnej chorobę można rozpoznać już we wczesnym okresie ciąży, między 8 a 12 tygodniem. Jednak ujemny wynik badania genetycznego nie jest ostatecznym wykluczeniem choroby, ponieważ mukowiscydoza ma ponad 1300 rodzajów mutacji, a testy sprawdzają maksymalnie 70.

Najlepszą metodą diagnostyki mukowiscydozy są badania przesiewowe noworodków. Polegają na wyszukiwaniu choroby u każdego nowo narodzonego niemowlaka. Badania przesiewowe noworodków wykonuje się na podstawie pobrania kropli krwi od noworodka na specjalną bibułę, która jest przekazywana do laboratorium. Podwyższona wartość świadczy o podejrzeniu mukowiscydozy i jest wyznacznikiem skierowania na dodatkowe badania w celu zdiagnozowania rozwoju niemowlaka.

Leczenie mukowiscydozy u niemowląt

Wszyscy chorzy na mukowiscydozę otrzymują leki upłynniające wydzielinę oskrzeli. W przypadku wystąpienia infekcji ze strony układu oddechowego konieczna jest antybiotykoterapia. Jeżeli u osoby chorej stwierdza się niewydolność trzustkową, musi ona przez całe życie przyjmować preparaty enzymatyczne trzustki i witaminy, m.in. A, D, K i E w celu systematycznego trawienia i wchłaniania białka. Niestety, leki na mukowiscydozę w Polsce nie są refundowane, więc koszt leczenia mukowiscydozy waha się od 1000 do 3000 zł miesięcznie. W przypadku zaostrzenia choroby konieczna jest hospitalizacja, która pociąga za sobą dodatkowe koszty.
Obecnie, od 3 lat trwają próby kliniczne wprowadzenia terapii genowej, polegającej na wstrzyknięciu prawidłowego genu CFTR do komórek nabłonka oddechowego. Coraz lepsze diagnozowanie mukowiscydozy pozwala na stosowanie nowych sposobów leczenia. Do obiecujących metod należą również wszelkie inhalatory i zabiegi fizjoterapeutyczne (drenaże). Niestety, całkowite wyleczenie mukowiscydozy nie jest możliwe. Na szczęście można z nią żyć i coraz lepiej funkcjonować. Obecnie uważa się, że większość noworodków ma szansę dożyć wieku dorosłego poprzez wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie natychmiastowego leczenia.

W XXI wieku mukowiscydoza to choroba znana lekarzom różnych specjalności (internistom, chirurgom), a nie tylko pediatrom, jak dawniej bywało. W krajach Unii Europejskiej pacjenci, u których rozpoczęto wczesną terapię, żyją nawet 50 lat. W dzisiejszym świecie medycyna rozwija się w dość szybkim tempie, co pozwala żywić nadzieję, iż w niedalekiej przyszłości możliwe będzie całkowite wyleczenie mukowiscydozy.