Nurty psychoterapeutyczne

Psychoterapię uznaje się za specjalistyczną metodę leczenia, polegającą na intencjonalnym stosowaniu oddziaływań psychologicznych, która wykorzystuje wiedzę teoretyczną i umiejętności psychoterapeuty (psychiatry, psychologa klinicznego) w procesie niesienia pomocy. Zakres zastosowań psychoterapii jest bardzo szeroki – od zaburzeń osobowości, nerwic czy chorób psychosomatycznych, do problemów egzystencjalnych oraz w relacjach międzyludzkich. Podstawowym środkiem leczenia w psychoterapii jest związek emocjonalny, jaki powstaje między pacjentem a psychoterapeutą. Nie istnieje jedna szkoła psychoterapii. Wyróżniono cztery główne nurty psychoterapeutyczne, a wśród nich pomniejsze szkoły terapii.

Szkoły psychoterapeutyczne

Większość psychoterapeutów nie ma jednego określonego podejścia do pracy z pacjentem. W zależności od osobistych przekonań, własnych preferencji, potrzeb klienta używa się różnych koncepcji teoretycznych i technik terapeutycznych. Współcześni psychoterapeuci wykazują eklektyzm metod terapeutycznych, tzn. podejmują próby integracji tez zawartych w różnych orientacjach teoretycznych. Elastyczne podejście do modeli psychoterapii zwraca uwagę na fakt, iż każda koncepcja wnosi coś wartościowego do rozumienia ludzkiego zachowania, ale też każda ma swoje wady czy ograniczenia. Niżej w formie skrótowej zostaną przedstawione, za czołową ekspertką w dziedzinie psychoterapii – Lidią Grzesiuk, podstawowe cztery kategorie nurtów psychoterapeutycznych.

Podejście psychodynamiczne

• Początkiem dla tego modelu wyjaśniania zaburzeń w życiu psychicznym człowieka stała się ortodoksyjna psychoanaliza Zygmunta Freuda.
• Paradygmat: struktura-funkcja, pozytywizm.
• Źródłem zaburzeń jest konflikt wewnątrzpsychiczny i traumatyczne doświadczenia, szczególnie z okresu wczesnego dzieciństwa. Proces wyparcia konfliktowych i traumatycznych treści oddala je od świadomości, ale manifestują się one poprzez objawy chorobowe.
• Drogę do usunięcia objawów stanowi pełny wgląd oraz interpretacja mechanizmów obronnych ego.
• Metody pracy terapeutycznej to m.in.: poszukiwanie symbolicznego ujęcia konfliktu (znaczenia objawu), analiza marzeń sennych, analiza wolnych skojarzeń oraz czynności pomyłkowych.
• Przedstawiciele: Zygmunt Freud, Karen Horney, Alfred Adler, Carl Gustav Jung, Harry Stack Sullivan, Anna Freud, Erik Erickson.
• Przykładowe pojęcia: nieświadomy proces, regresja, opór, wgląd, projekcja, kompleks Edypa, lęk kastracyjny, wyparcie, przeniesienie, fiksacja.

Podejście behawioralno-poznawcze

• Paradygmat: bodziec-reakcja, pragmatyzm, konstruktywizm.
• Zaburzenia wyjaśnia się za pomocą procesów uczenia się, np. warunkowania instrumentalnego (kary, nagrody), modelowania, niewłaściwej percepcji i interpretacji zdarzeń.
• Proces kształtowania się zaburzeń wyjaśnia analiza zachowania, treści ujawnianych w wypowiedziach oraz błędów logicznych w myśleniu.
• Celem terapii jest wyeliminowanie dezadaptacyjnych nawyków lub schematów poznawczych i zastąpienie ich bardziej przystosowawczymi.
• Przedstawiciele: John Watson, Frederic Skinner, Joseph Wolpe, Arnold Lazarus, Albert Bandura, Martin Seligman, Albert Ellis, Aaron Beck.
• Przykładowe pojęcia: wzmocnienie, nawyk, terapia implozywna, desensytyzacja, ekonomia żetonowa, proces podejmowania decyzji, analiza schematów poznawczych, awersyjne przewarunkowanie, wyuczona bezradność, proces atrybucji.

Podejście humanistyczno-egzystencjalne

• Paradygmat: potrzeba-motywacja, figura-tło, antropologia filozoficzna.
• Psychoterapeuci odwołują się do koncepcji człowieka, dokonują refleksji nad ludzką naturą, poszukuje się specyficznie ludzkich właściwości istnienia.
• Zaburzenia wyjaśniane są jako trudności w rozwoju osobistym, zakłócenia procesu samorealizacji, zablokowanie ekspresji „Ja”, mała świadomość swoich potrzeb i wartości, lęk przed odpowiedzialnością.
• Celem terapii jest stworzenie warunków do korektywnego doświadczenia emocjonalnego i pobudzenia do refleksji nad dokonywanymi wyborami w życiu.
• Przedstawiciele: Abraham Maslow, Carl Rogers, Karl Jaspers, Rollo May, Viktor Frankl, Fritz Perls.
• Przykładowe pojęcia: samorealizacja, samoaktualizacja, autonomia, poczucie odpowiedzialności, poczucie sensu życia, doświadczenie „tu i teraz”, hierarchia potrzeb i wartości, empatia, autentyczność, niedyrektywność, Gestalt, koncentracja na kliencie, fałszywe „Ja”, ekspresja „Ja”.

Podejście systemowe

• Paradygmat: część-całość, teoria systemów.
• Zaburzenia są wyjaśniane jako skutki wzajemnych relacji między jednostką a grupą społeczną, zwłaszcza jako konsekwencje pełnionych ról i podejmowanych interakcji społecznych (rodzinnych, zawodowych itp.).
• Psychopatologia obejmuje nie tyle problemy jednostki, co proces komunikacji między członkami systemu (np. rodziny) i zasady porządkujące wzajemne relacje.
• Terapia ma charakter dyrektywny – terapeuta wprowadza nowe reguły komunikacji lub zmienia strukturę rodziny.
• Przedstawiciele: Virginia Satir, Salvador Minuchin, Mara Selvini Palazzoli, Jay Haley, Paul Watzlawick, Gregory Bateson.
• Przykładowe pojęcia: podwójne wiązanie, paradoksalny nakaz, przeformułowanie, sprzężenia zwrotne, pytania cyrkularne, homeostaza, ustanawianie granic, ekwipotencjalność, modyfikacja interakcji, koalicje, przymierza, podsystemy.

Istnieją też inne szkoły psychoterapeutyczne, które trudno zaklasyfikować do tych powyższych, np. NLP (programowanie neurolingwistyczne), bioenergetyka czy psychoterapia zorientowana na proces Arnolda Mindella. Bez względu jednak na rodzaj stosowanych technik, różnice terminologiczne w wyjaśnianiu problemów psychicznych, formy organizacyjne, długość i częstotliwość sesji psychoterapeutycznych - w każdej psychoterapii powinno się obserwować te same czynniki: atmosferę zaufania, zrozumienie, szacunek i empatię dla ludzkiego cierpienia.