Psychoza afektywna

Weryfikacja merytoryczna:

Mgr Kamila Krocz - psycholog społeczny, autorka wielu publikacji dotyczących rozwoju osobistego oraz warsztatów z doradztwa zawodowego i komunikacji...

Psychoza afektywna, a poprawnie psychoza schizoafektywna, to choroba mieszcząca się w obrazie klinicznym między typową postacią schizofrenii a zespołami afektywnymi – epizodem maniakalnym i depresyjnym. Psychoza schizoafektywna jest często utożsamiana z psychozą mieszaną, gdyż okresowy przebieg choroby charakteryzuje się obecnością ostrych form schizofrenii, w których pojawiają się zaburzenia nastroju. Tak naprawdę psychoza schizoafektywna to dziwna hybryda nozologiczna. Nie wiadomo, czy bardziej ujmować ją jako zaburzenie afektywne dwubiegunowe, czy jako postać schizofrenii, czy raczej zaburzenie afektywne.

Przyczyny psychozy schizoafektywnej

Współcześnie nie ma rozstrzygnięć psychiatrów co do znaczenia i klasyfikacji psychozy schizoafektywnej. Niejednokrotnie jest ona ujmowana w obrębie szerszej kategorii – zaburzeń schizoafektywnych, które stały się jednocześnie synonimem schizofrenii o przebiegu okresowym (schizofrenia cykliczna) lub zaburzeń psychicznych z tendencją do remisji. Brak jednoznacznego przyporządkowania nozologicznego powoduje, że psychoza afektywna lokuje się gdzieś pomiędzy psychozami schizofrenicznymi a zaburzeniami afektywnymi. W praktyce oznacza to tyle, że ta grupa zaburzeń jest swego rodzaju „workiem diagnostycznym”, do którego trafiają wszystkie nietypowe przypadki o różnorodnej etiologii i mechanizmie patogenetycznym, które nie spełniły kryteriów diagnostycznych, by zostać zaklasyfikowane jako inne (typowe) zaburzenia psychiczne.

Nie ustalono jednoznacznej etiologii zaburzeń schizoafektywnych. Trudność w wyeksplikowaniu przyczyn tej choroby wynika między innymi z braku rozstrzygnięć, do jakiej grupy zaburzeń zaliczyć tę chorobę – czy do schizofrenii, czy do zaburzeń nastroju, czy do choroby afektywnej dwubiegunowej. Wielu badaczy traktuje psychozę schizoafektywną jako „trzeci wariant endogennej psychozy”. Genetyka wskazuje bliskość psychozy afektywnej z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym, obraz patologii przemawia za związkiem psychozy schizoafektywnej z endogenną depresją, a zejście choroby ma podobny przebieg, jak w przypadku chorych na schizofrenię paranoidalną. Można zatem spekulować o wpływie czynników genetycznych i niegenetycznych na powstawanie psychozy schizoafektywnej.

Termin „psychozy schizoafektywnej” (ang. schizoaffective psychosis) po raz pierwszy w roku 1933 zaproponował amerykański psychiatra – Jacob Kasanin. Choroba psychiczna zwykle ujawnia się między 20. a 30. rokiem życia i powoduje znaczną redukcję zdolności adaptacji do warunków życiowych. Funkcjonowanie chorych na psychozę schizoafektywną jest lepsze niż schizofreników, ale gorsze niż u pacjentów z chorobami afektywnymi. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 umieszcza zaburzenia schizoafektywne pod kodem F25. Wyróżniono dodatkowo 3 rodzaje tego typu psychozy: typ maniakalny (F25.0), typ depresyjny (F25.1) i typ mieszany (F25.2). Ryzyko zachorowania na psychozę schizoafektywną wzrasta wraz z ujawnieniem się choroby u krewnego pierwszego stopnia.

Przebieg psychozy schizoafektywnej

Psychozę schizoafektywną tak naprawdę uznaje się za postać okresowej schizofrenii, w obrazie której daje się zaobserwować nawroty objawów psychotycznych (omamy, iluzje, urojenia, zaburzenia logicznego myślenia itp.) z jednoczesnym współwystępowaniem symptomów chorobowych epizodu maniakalnego (gonitwa myśli, zawyżona samoocena, idee nadwartościowe, spadek koncentracji uwagi itp.) lub epizodu depresyjnego (anhedonia, poczucie winy, smutek, pesymizm, zbytni samokrytycyzm, obniżenie energii itp.). Diagnoza jest bardzo trudna, gdyż psychozę schizoafektywną trzeba różnicować z chorobą afektywną dwubiegunową, kiedy u pacjenta występują naprzemiennie epizody manii, hipomanii i depresji z okresami remisji objawów i normalnego funkcjonowania społecznego czy zawodowego.

Zaburzenia schizoafektywne mają korzystniejszy przebieg niż typowe zaburzenia schizofreniczne. Rokowania są lepsze i chorzy skuteczniej reagują na leczenie niż „czyści schizofrenicy”. Przyjmuje się, że osoby wykazujące predyspozycje do zachorowania na psychozę schizoafektywną, jednocześnie charakteryzują się specyficzną strukturą osobowości, a mianowicie ich funkcjonowanie nosi znamiona cyklotymii – choroby afektywnej, która odznacza się stałymi wahaniami nastroju i aktywności w granicach subdepresja (łagodna depresja) – hipomania (łagodna mania). Fazy skrajnego nastroju są oddzielone przerwami, w których stan psychiczny pacjentów wykazuje znacznie mniejszy defekt niż w przypadku innych typów schizofrenii (np. katatonicznej, hebefrenicznej czy prostej). Psychoza schizoafektywna określana jest również jako psychoza mieszana, łącząca w swoim obrazie klinicznym elementy schizofrenii i cyklofrenii. Różnicowanie między chorobą maniakalno-depresyjną a psychozą afektywną jest możliwe dzięki stwierdzeniu typowych objawów schizofrenicznych, których obecność przesądza o diagnozie psychozy schizoafektywnej.

Leczenie farmakologiczne psychozy schizoafektywnej sprowadza się w dużej mierze do typowego leczenia każdego innego rodzaju zaburzenia psychotycznego, czyli poprzez wykorzystanie neuroleptyków. Kiedy występuje typ maniakalny psychozy, stosuje się czasami dodatkowo leki stabilizujące nastrój, np. sole litu, kwas walproinowy lub karbamazepinę. W przypadku psychozy w postaci depresyjnej podaje się antydepresanty. Długotrwałe objawy zaburzeń nastroju (symptomatyka afektywna) wskazują na konieczność przeciwdziałania chwiejności emocjonalnej.