Pokaż kategorie abcZdrowie.pl
Pokaż kategorie

Strach i lęk

Zaburzenia somatyczne w rozumieniu potocznym traktuje się synonimicznie i używa do określenia sytuacji, w której człowiek się czegoś boi. W terminologii psychologicznej uczucie lęku i strachu to odmienne stany emocjonalne. Strach pojawia się w obliczu realnego zagrożenia, natomiast lęk ma charakter irracjonalny, wynika bowiem z wyobrażonego niebezpieczeństwa albo przewidywanego zagrożenia. Lęk to najbardziej rozpowszechniony objaw psychopatologiczny. Występuje w nerwicach, psychozach i zaburzeniach nastroju. Jak zdefiniować lęk, a jak – strach? Jakie są podobieństwa, a jakie różnice między tymi negatywnymi emocjami?

1. Lęk a zaburzenia psychiczne

Istnieją cztery grupy zaburzeń, w których strach i lęk stanowią główny objaw chorobowy. Strach różni się od lęku tym, że powstaje w obecności konkretnego, zagrażającego obiektu. Do zaburzeń związanych ze strachem należą:

  • fobie – dana osoba okazuje strach wobec konkretnego bodźca, np. psów, przy czym obawa jest nieproporcjonalnie wielka w stosunku do rzeczywistego zagrożenia, jakie dany obiekt może stworzyć;
  • zespół stresu pourazowego – dana osoba cierpi z powodu lęku, depresji, uczucia odrętwienia i stałego odtwarzania traumy po przeżyciu jakiejś katastrofy, przekraczającej swą miarą zwykłe ludzkie cierpienia.

Do zaburzeń związanych z lękiem należą:

  • zespół paniki – osoba doznaje nagłych i krótkotrwałych, obezwładniających napadów lęku, przeradzającego się w silną obawę i przerażenie;
  • zespół uogólnionego lęku – jednostka odczuwa chroniczny lęk, utrzymujący się nawet miesiącami.

W obu przypadkach zaburzeń lękowych brakuje konkretnego niebezpieczeństwa czy obiektu, który mógłby zagrażać danej osobie.

2. Elementy składowe strachu

Gdy doświadczamy zagrożenia, przechodzimy różne zmiany somatyczne i emocjonalne, które razem tworzą reakcję strachu. Reakcja strachu składa się z czterech różnych elementów.

Składniki strachuCharakterystyka składnika
składniki poznawcze – oczekiwania związane z zagrażającą szkodą myśli o zagrażającej szkodzie; wyolbrzymianie rzeczywistej wielkości niebezpieczeństwa; wzrost wrażliwości sensorycznej i uwagi
składniki somatyczne – reakcja alarmowa ciała na grożące niebezpieczeństwo i zmiany w wyglądzie zewnętrznym bladość skóry; gęsia skórka; wzrost napięcia mięśniowego; mimika wyrażająca strach; wzrost tętna; obkurczenie śledziony; przyspieszony oddech; rozszerzenie naczyń obwodowych; suchość w ustach; wzrost adrenaliny we krwi; wstrzymanie perystaltyki jelit; przyspieszona akcja serca; rozszerzenie źrenic
składniki emocjonalne – uczucia silnej obawy, przerażenia, paniki poczucie ściskania w żołądku; dreszcze; niepokój; uczucie przestrachu; przeczulenie
składniki behawioralne – ucieczka lub walka spadek apetytu; wzrost reakcji awersyjnych; wycofanie; unikanie; zastyganie w bezruchu; agresja; drażliwość

Warto pamiętać, że nie wszystkie komponenty reakcji strachu muszą się pojawić.

Mogą wystąpić tylko niektóre z nich i to w różnej konfiguracji. Im więcej objawów świadczących o destabilizacji funkcjonowania człowieka, tym pewniej można mówić o strachu. Lęk natomiast pojawia się jako ostrzeżenie przed wyolbrzymionym zagrożeniem. Owo niebezpieczeństwo może być prawdziwe i rzeczywiście może zaistnieć, ale ma charakter subiektywny, bowiem powstaje w naszej wyobraźni – to wewnętrzne poczucie niemające odzwierciedlenia w rzeczywistości.

3. Podobieństwa i różnice między strachem a lękiem

Lęk ma te same cztery składniki, co strach, z jedną różnicą – poznawczym komponentem strachu jest spodziewanie się jasno określonego, konkretnego zagrożenia, gdy tymczasem poznawczym składnikiem lęku jest oczekiwanie zagrożenia o znacznie bardziej mglistym charakterze. „Coś okropnego może mi się przydarzyć” – to zasadniczy wątek myślowy w zespole paniki czy zespole lęku uogólnionego. Somatyczny składnik lęku jest ten sam, co w przypadku strachu, a więc pojawiają się elementy reakcji alarmowej. Podobnie behawioralne składniki lęku i strachu niczym się nie różnią – uruchomione zostają reakcje typu „walcz” lub „uciekaj”. Jednak w przypadku lęku obiekt, od którego ofiara powinna się wyzwolić, uniknąć go lub zaatakować, jest pozbawiony konkretnej formy. Tak więc strach osadzony zostaje w rzeczywistości, może być odpowiedzią na wyolbrzymione, ale prawdziwe zagrożenie, natomiast lęk należy do sfery irracjonalności, a jego źródło ma charakter nieokreślonego bliżej niebezpieczeństwa.

Natężenie strachu oczywiście może ulegać zmianie. Akceptujemy swoją reakcję strachu, gdy jest proporcjonalna do wielkości zagrożenia. Jeżeli przerasta rzeczywisty stopień niebezpieczeństwa, mówimy, że to fobia. Strach jest czymś normalnym, fobia – nie. Obie reakcje mieszczą się na tym samym kontinuum, lecz różnią się natężeniem reakcji. Ponadto psychologowie różnicują lęk jako cechę i jako stan. Stan lęku pojawia się jako krótkotrwała reakcja, np. podczas ataków paniki. Niektórzy jednak mają predyspozycje do odczuwania lęku, np. osoby neurotyczne albo o osobowości unikającej. Wówczas mówimy o lęku jako cesze. Warto pamiętać, że lęk pełni funkcję adaptacyjną, bo pojawia się jako zapowiedź zagrożenia. Przygotowuje do mobilizacji sił organizmu w razie wystąpienia niebezpieczeństwa i pomaga walczyć z przeciwnościami losu. Patologia zaczyna się, gdy lęk zamiast służyć przetrwaniu, destabilizuje jakość funkcjonowania jednostki. Wówczas należy poszukać wsparcia i popracować nad odpornością na stres.

Bibliografia

  • Seligman M.E., Walker E.F., Rosenhan D.L., Psychopatologia, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003, ISBN 83-7298-441-7.
Komentarze

zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Nerwica i lęki - najnowsze pytania

Dyskusje na forum

Artykuły Nerwica i lęki
Nerwica i lęki

Zespół Da Costy

Zespół Da Costy (ang. Da Costa’s Syndrome) należy do zaburzeń autonomicznych występujących pod postacią somatyczną i znajduje się w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem F45.3. Inaczej...

Nerwica i lęki

Fobie - co o nich wiesz?

Fobie są to niezwykle silne lęki przed konkretnymi sytuacjami, rzeczami, przedmiotami, zjawiskami, które zazwyczaj nie wzbudzają przerażenia u ludzi. Osoba cierpiąca na różnego rodzaju fobie wpada w ogromne przerażenie (graniczące z paniką)...

Nerwica i lęki

Strach przed śmiercią

Strach przed śmiercią na ogół przychodzi z wiekiem. Żegnając bliskich z rodziny lub znajomych, często dociera do nas, że nie jesteśmy nieśmiertelni. Jednak reakcje na takie myśli są bardzo różne. Bywa, że lękprzed śmiercią wprowadza w nasze...

Nerwica i lęki

Zaburzenia lękowe w depresji

Antoni Kępiński, znany psychiatra i autor wielu książek, pisał, że obniżenie nastroju często łączy się z lękiem przed życiem. Lekarze przyznają, że czasem trudno jest oddzielić zaburzenia lękowe od depresyjnych i trudno jest wskazać pacjentów,...

Nerwica i lęki

Zaburzenia depresyjno-lękowe

Jednoznaczna diagnoza zaburzeń psychicznych czasem bywa trudna. Dzieje się tak w przypadku mieszanych zaburzeń lękowo-depresyjnych. Problemy, z jakimi zgłasza się do specjalisty osoba cierpiąca na te zaburzenia mogą przypominać zarówno depresję,...

Nerwica i lęki

Załamanie nerwowe

Osoby, które nie radzą sobie w szczególnie trudnych życiowo sytuacjach mówią często, że przechodzą załamanie nerwowe. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 nie ma jednostki chorobowej o...

Nerwica i lęki

Neurastenia

Neurastenia to choroba z grupy zaburzeń lękowych, która znajduje się w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem F48 – inne zaburzenia nerwicowe. Neurastenię można określić inaczej jako...

Nerwica i lęki

Ostra reakcja na stres

Ostra reakcja na stres

Strestowarzyszy nam od momentu narodzin do śmierci. Nie można go uniknąć. Czasami jednak trudne sytuacje życiowe znacznie przekraczają zdolności adaptacyjne jednostki i jej wrażliwość na frustracje. W przypadku wyjątkowo silnych stresorów może...

Nerwica i lęki

Zaburzenia adaptacyjne

Zaburzenia adaptacyjne

Zaburzenia adaptacyjne to rodzaj zaburzeń nerwicowych, które zostały umieszczone w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych pod kodem F43.2. Zaburzenia adaptacyjne pojawiają się w następstwie stresującego wydarzenia...

Nerwica i lęki

Dysmorfofobia

Skany mózgu pokazały różnice w reakcji mózgu osób cierpiących na dysmorfofobię (ang. Body Dysmorphic Disorder, BDD), gdy zostały im pokazane zdjęcia ich samych. Dysmorfofobia jest zaburzeniem psychicznym, które sprawia,...

lekarzy jest teraz online

Zapytaj lekarza
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500