Zespół Cotarda

Zespół Cotarda bywa inaczej określany jako syndrom chodzącego trupa. To niezwykle rzadko diagnozowane zaburzenie psychiczne, występujące najczęściej u pacjentów psychotycznych albo w ciężkiej depresji. Zespół Cotarda charakteryzuje się obecnością absurdalnych urojeń nihilistycznych o rozbudowanej treści – pacjent twierdzi, że nie istnieje albo że jego ciało się rozpada. Ponadto pojawiają się poczucie winy, silny lęk i urojenia kary. Dlaczego powstają urojenia negacyjne? Jak dokładnie objawia się zespół Cotarda i jakim zaburzeniom psychicznym towarzyszy?

Co to jest zespół Cotarda?

Zespół Cotarda to bardzo rzadko rozpoznawane przez psychiatrów zaburzenie psychiczne, które może pojawić się w przebiegu ciężkiego epizodu depresyjnego z objawami psychotycznymi lub w przypadku zaburzeń schizofrenicznych. Pojecie „zespół Cotarda” pochodzi od nazwiska francuskiego neurologa żyjącego w XIX wieku – Julesa Cotarda, który jako pierwszy opisał to zaburzenie i nazwał je „le délire de négation”. Lekarz w swojej publikacji dokładnie przedstawił przypadek Panny X (fr. Mademoiselle X), która twierdziła, że nie istnieje, że nie ma niektórych części ciała i że nie umrze śmiercią naturalną. Uważała też, że nie ma boga ani szatana i że jej dusza jest skazana na wieczną tułaczkę ze względu na potępienie. U niektórych pacjentów zespół Cotarda nie manifestuje się tylko w stwierdzeniu „Jestem martwy” albo „Nie żyję”, ale chorzy często całkowicie negują swoją fizyczność – obstają przy twierdzeniu, że nie mają ciała, wzrostu ani wagi, głowy, kończyn albo torsu. Skoro nie mają ciała, nie muszą nic jeść ani pić, bo nie wydalają. Z tego względu zespół Cotarda może być pierwotny dla innych zaburzeń psychicznych, jak zaburzenia odżywiania w postaci anoreksji czy bulimii.

Przyczyny zespołu Cotarda

Nie ma zgodności co do etiologii zespołu Cotarda. Uznaje się, że urojenia nihilistyczne powstają wskutek strukturalnych wad mózgu (czynniki organiczne). Niektórzy specjaliści zwracają uwagę na możliwość rozwoju zespołu Cotarda w wyniku uszkodzeń mózgu, szczególnie prawej półkuli, która odpowiada za obraz siebie. Uszkodzenia prawej półkuli mogą skutkować niemożnością percepcji bodźców i odnoszenia ich do „Ja”, stąd przekonanie, że się nie istnieje, że się umarło albo brakuje narządów trzewnych. Inni uważają, że zespół Cotarda to konsekwencja zatrucia albo zaburzeń metabolicznych. Istnieje grupa psychiatrów, która odwołuje się do biologicznych uwarunkowań zaburzenia, twierdząc, że wynika ono z atrofii jąder podstawnych, zmian w płatach ciemieniowych albo z uszkodzeń mózgu o charakterze rozlanym.

Objawy zespołu Cotarda

Zespół Cotarda to krańcowa postać urojeń negacyjnych, czyli wyrzeczenia się siebie. Jakie symptomy chorobowe towarzyszą temu zaburzeniu? Na obraz kliniczny zespołu Cotarda składają się:

• zaprzeczanie własnemu istnieniu,
• przekonanie o własnej śmierci,
• poczucie braku lub zaniku ważnych narządów wewnętrznych, np. serca, płuc, mózgu,
• przekonanie o gniciu organów i rozpadzie organizmu,
• silny lęk,
• poczucie winy,
• obniżenie progu bólowego,
• pobudzenie psychoruchowe,
• autoagresja i tendencje samobójcze.

Ponadto chorzy mogą wierzyć, że nic nie istnieje – ani oni sami, ani świat, ani ludzie wokoło. Czasami chorobie towarzyszą poczucie nieśmiertelności albo urojenia dotyczące absurdalnych rozmiarów własnego ciała. Ze względu na obniżenie czucia bólu i przekonania o własnym nieistnieniu, w zespole Cotarda często notuje się przypadki samookaleczeń. Pacjenci celowo uszkadzają własne tkanki, ranią się albo tną w celu udowodnienia innym prawdziwości swoich przekonań, że nie istnieją i nie będą krwawić. Nihilistyczne urojenia mogą objawiać się także poczuciem nierealności ciała, transformacją narządów albo dziwnymi omamami skórnymi (np. poczuciem przepływu przez ciało prądów elektrycznych).

Co istotne dla zespołu Cotarda, urojenia, halucynacje i wszystkie inne irracjonalne sądy pacjenta są przesycone poczuciem winy – chory jest przekonany, że nie istnieje, że umarł albo że jego narządy gniją, bo jest to kara za jego grzechy i nieposłuszeństwo. Często zespół Cotarda współwystępuje z zespołem Capgrasa – urojeniem, że bliskie osoby zostały podmienione na sobowtóry albo spreparowano ich idealne kopie. Przyjmuje się, że zarówno zespół Cotarda, jak i zespół Capgrasa powstają wskutek uszkodzenia dróg neuronalnych, które łączą ośrodek rozpoznawania twarzy z układem limbicznym odpowiedzialnym za kojarzenie rozpoznawanych obiektów ze stanami emocjonalnymi.