Idealne ciśnienie. Ryzyko udaru spada o 1/3

Udar dzieli się na 2 główne typy, a każdy z tych typów ma inny przebieg.

• Udar niedokrwienny odpowiada za około 85 proc. przypadków i powstaje wtedy, gdy skrzep lub blaszka miażdżycowa zatyka tętnicę doprowadzającą krew do mózgu. Pozbawiona tlenu tkanka mózgowa zaczyna obumierać, a mózg traci nawet 2 miliony komórek nerwowych na każdą minutę.
• Udar krwotoczny obejmuje pozostałe 15 proc. i polega na pęknięciu naczynia oraz wylewie krwi do mózgu. Najczęściej ma to miejsce przy bardzo wysokim ciśnieniu.

Oba typy wymagają całkowicie innego leczenia. Istnieje też przemijający atak niedokrwienny. To krótkie niedokrwienie mózgu z objawami, które ustępują w ciągu kilku minut i nie przekładają się przeważnie na dotkliwe uszkodzenia tkanki mózgowej. Taki epizod często poprzedza pełny udar i wymaga pilnej diagnostyki.

Wysokie ciśnienie krwi to najważniejszy czynnik ryzyka udaru, na który na szczęście da się wpłynąć. Każde obniżenie ciśnienia skurczowego o 10 mmHg zmniejsza ryzyko udaru o około 1/3. Metaanalizy obejmujące ponad 600 tys. pacjentów – takie jak przełomowa praca zespołu dr. Ettehada z 2016 roku czy badania grupy BPLTTC – jednoznacznie dowodzą, że obniżenie ciśnienia skurczowego krwi o każde 10 mmHg redukuje ryzyko udaru mózgu o około 27–36 proc. Podwyższone ciśnienie powoli niszczy ściany tętnic, czyli usztywnia je oraz zwiększa podatność na skrzepy i pęknięcia.

Nadciśnienie przez lata nie daje objawów, dlatego wiele osób dowiaduje się o nim dopiero po udarze. Wartości docelowe ciśnienia zależą od wieku, chorób współistniejących oraz zaleceń lekarza. U wielu dorosłych celem jest zejście poniżej 140/90 mmHg, a u części osób z większym ryzykiem sercowo-naczyniowym dąży się do wartości bliższych 130/80 mmHg.

Warto mierzyć ciśnienie w domu rano oraz wieczorem, najlepiej po 5 minutach odpoczynku. Odpowiednie nawyki żywieniowe, regularne przyjmowanie leków oraz ograniczenie soli skutecznie obniżają te wartości.

Sposób odżywiania istotnie wpływa na stan tętnic mózgowych. Kluczowe znaczenie ma potas - pierwiastek, który rozluźnia ściany naczyń oraz ułatwia nerkom usuwanie nadmiaru sodu. Dorosła osoba potrzebuje około 3500 mg potasu dziennie, a bogatym źródłem tego minerału są ziemniaki, pomidory, banany oraz nasiona roślin strączkowych.

Warto także spożywać tłuste ryby morskie dwa razy w tygodniu. Dostarczają one kwasów omega-3, które wykazują korzystne działanie na układ sercowo-naczyniowy. Każda dodatkowa porcja warzyw i owoców w ciągu dnia obniża ryzyko udaru o kilka procent, dlatego warto dostarczać średnio 400 g dziennie. Produkty pełnoziarniste oraz oliwa z oliwek idealnie dopełniają jadłospis, którego najlepszym przykładem są wysoce efektywne diety DASH i śródziemnomorska.

Regularny ruch redukuje ryzyko udaru nawet o 30 proc. w porównaniu z siedzącym trybem życia. Działa na kilka sposobów naraz: obniża ciśnienie, poprawia profil lipidowy, zmniejsza masę ciała oraz stabilizuje glikemię. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca od 150 do 300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo - na przykład szybki marsz, jazdę na rowerze lub pływanie. Domowe ćwiczenia bez użycia sprzętu również są efektywne.

Alternatywą jest od 75 do 150 minut intensywnego wysiłku, takiego jak bieganie. Osobnym czynnikiem ryzyka pozostaje długotrwałe siedzenie, dlatego warto wstawać co około 30 minut na prostą aktywność lub na rozruch. Dobrym dziennym celem jest wykonanie od 8000 do 10 000 kroków, ponieważ każda przerwa od siedzenia poprawia krążenie.

Palenie tytoniu dwukrotnie zwiększa ryzyko udaru. Dym uszkadza wewnętrzną warstwę naczyń, podnosi ciśnienie oraz zagęszcza krew, przez co łatwiej tworzą się skrzepy. Tlenek węgla z dymu wypiera tlen z krwi, więc mózg jest znacznie gorzej dotleniony. Dobra wiadomość jest taka, że po zaprzestaniu palenia ryzyko udaru stopniowo maleje, by po okresie od 2 do 5 lat zbliżyć się do poziomu obserwowanego u osób nigdy niepalących.

Alkohol działa inaczej. Regularne picie podnosi ciśnienie oraz zaburza rytm serca (np. migotanie przedsionków), a jednorazowe upijanie się gwałtownie zwiększa ryzyko udaru krwotocznego. Według aktualnej wiedzy nie ma w pełni bezpiecznej dawki alkoholu, dlatego redukcja jego spożycia bezpośrednio przekłada się na lepszą ochronę naczyń mózgowych.

Migotanie przedsionków to najczęstsze zaburzenie rytmu serca, w którym przedsionki pracują bardzo chaotycznie. Górne jamy serca drżą zamiast rytmicznie się kurczyć, dlatego krew zalega i tworzy skrzepy. Taki skrzep dociera do mózgu i zatyka tętnicę. Migotanie zwiększa ryzyko udaru pięciokrotnie, a leki przeciwkrzepliwe obniżają je o 60-70 proc. Warto badać tętno oraz korzystać z zegarka mierzącego rytm serca, ponieważ arytmię nie zawsze da się samodzielnie wyczuć.

Cukrzyca z kolei dwukrotnie podnosi ryzyko udaru. Wysoki poziom cukru uszkadza drobne naczynia oraz przyspiesza miażdżycę. Pomocne jest utrzymanie hemoglobiny glikowanej, wskaźnika średniego cukru, poniżej 7 proc. Wysoki cholesterol LDL przyczynia się do zwiększenia ryzyka poprzez odkładanie blaszki w tętnicach.

Nazwa FAST to skrót czterech angielskich słów, który pomaga szybko rozpoznać udar:

• F (face - twarz) - opadanie kącika ust lub oka po jednej stronie. Warto poprosić osobę o szeroki uśmiech, aby to sprawdzić.
• A (arms - ramiona) - niedowład lub osłabienie ręki bądź nogi. Przy próbie wyciągnięcia obu rąk przed siebie, jedna kończyna opada lub bezwładnie zwisa.
• S (speech - mowa) - zaburzenia mowy, mowa bełkotliwa, niezrozumiała lub trudności ze zrozumieniem prostych poleceń.
• T (time - czas) - czas na wezwanie pomocy. Jeśli zauważy się choćby jeden z powyższych objawów, należy natychmiast zadzwonić pod numer 112 lub 999.

Inne sygnały to nagła utrata wzroku w jednym oku, silny ból głowy bez przyczyny oraz zawroty z utratą równowagi.

Leczenie rozpuszczające skrzep działa najlepiej do około 4,5 godziny od pierwszych objawów, a mechaniczne usunięcie skrzepu w wybranych przypadkach do kilkunastu godzin, a nawet doby. Nie wolno czekać, aż objawy same miną.

Ryzyko udaru w wielu przypadkach da się znacząco zmniejszyć. Kontrola ciśnienia, zdrowa dieta, regularny ruch oraz rezygnacja z używek chronią naczynia mózgowe każdego dnia. Pilnowanie arytmii, poziomu cukru oraz cholesterolu to najlepsza profilaktyka. Również znajomość zasady FAST jest niezwykle ważna, bo szybka reakcja ratuje życie oraz ogranicza trwałe, negatywne skutki udaru.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430927/
2. The Lancet, https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(15)01225-8/fulltext
3. University of Warwick, https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/69935/
4. NIH, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6582787/
5. NIH, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2928253/
6. NIH, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1114040/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9481239/
8. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499997/