Naturalny ratunek na infekcje i ból gardła. Zbieraj teraz, zimą sobie podziękujesz

Dziewanna należy do rodziny trędownikowatych i w Polsce rośnie dziko w kilku gatunkach. Najczęściej zbiera się dziewannę kutnerową, wielkokwiatową oraz drobnokwiatową. Wszystkie tworzą w pierwszym roku przyziemną rozetę miękkich, filcowato-owłosionych liści, a dopiero w drugim roku wybijają wysoką łodygę, która u dorosłej rośliny osiąga nawet 2 metry.

Jest to roślina dwuletnia. Żółte kwiaty wyrastają wzdłuż górnej części pędu i otwierają się stopniowo, od dołu do góry. Kwitnienie ma miejsce od czerwca do września. Dziewanna lubi miejsca suche oraz nasłonecznione, dlatego można ją spotkać na przydrożnych skarpach, piaszczystych ugorach oraz przy nasypach kolejowych. Do celów zielarskich najcenniejsze są korony kwiatowe, zbierane bez zielonych elementów.

Żółte płatki dziewanny posiadają kilka grup związków i to właśnie im kwiat ten zawdzięcza swoje właściwości. Najważniejsze są śluzy roślinne - substancje, które w kontakcie z wodą pęcznieją, tworząc lepką warstwę ochronną.

Roślina zawiera też saponiny, czyli związki powierzchniowo czynne, które rozrzedzają wydzielinę w drogach oddechowych. W płatkach obecne są ponadto przeciwzapalne i antyoksydacyjne flawonoidy, a także irydoidy (w tym aukubina) oraz werbaskozyd - związek fenolowy o udowodnionym potencjale przeciwzapalnym.

Taki skład po części wyjaśnia tradycyjne zastosowanie naparów w łagodzeniu podrażnień gardła. Trzeba jednak pamiętać, że większość tych obserwacji opiera się na badaniach laboratoryjnych, a nie na dużych analizach z udziałem ludzi.

Zawarte w naparze z dziewanny śluzy powlekają tylną ścianę gardła oraz początek przełyku cienką, ochronną warstwą. Taka powłoka skutecznie osłania podrażnioną błonę śluzową przed wpływem suchego powietrza oraz czynników drażniących. Działanie powlekające przynosi ulgę zwłaszcza przy suchym, bezproduktywnym kaszlu oraz uciążliwym drapaniu w gardle, nasilającym się w godzinach wieczornych i nocnych.

Warstwa śluzu działa miejscowo i ulega stopniowemu zmywaniu, dlatego napar warto wypijać kilka razy na dobę, popijając małymi łykami. Należy pamiętać, że dziewanna łagodzi dyskomfort, ale nie usuwa przyczyny infekcji.

Poza suchym kaszlem dziewannę tradycyjnie stosuje się również przy mokrym kaszlu oraz nieżytach oskrzeli. Stan ten wiąże się ze stanem zapalnym błony śluzowej dróg oddechowych, któremu towarzyszy zaleganie gęstej wydzieliny. Za jej upłynnianie odpowiadają głównie saponiny - związki powierzchniowo czynne, które zmniejszają lepkość śluzu w drogach oddechowych.

Rzadszy oraz bardziej płynny śluz łatwiej odkrztusić, co znacząco usprawnia proces oczyszczania oskrzeli. To klasyczne działanie wykrztuśne sprawia, że surowiec ten stanowi cenny składnik domowych mieszanek ziołowych. Trzeba jednak podkreślić, że to zastosowanie opiera się na wieloletniej tradycji oraz jedynie na badaniach laboratoryjnych, a nie na dużych badaniach klinicznych z pomocą ludzi. Dziewanna stanowi jedynie wsparcie przy łagodnych dolegliwościach, a nie lek na ostre infekcje dolnych dróg oddechowych.

Kwiaty dziewanny zbiera się w pełni lata, najlepiej w słoneczny, suchy dzień podczas popołudnia, ponieważ wtedy korony są otwarte oraz pozbawione rosy. Ważne jest też miejsce zbioru. Dziewanna gromadzi metale ciężkie z gleby, dlatego unika się nasypów przy ruchliwych drogach, torach oraz terenach poprzemysłowych, a wybiera czyste łąki z dala od spalin.

Zrywa się same żółte korony, ponieważ to one mają najwięcej mocy zdrowotnej. Surowiec suszy się w cieniu oraz przewiewie, w temperaturze do około 40 stopni, bo wyższa niszczy delikatne związki czynne. Gotowy susz dziewanny można kupić w aptece, sklepie zielarskim lub internetowym.

Najprostszy i najbardziej popularny jest napar. Łyżeczkę suszonych kwiatów zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem około 10 minut. Gotowy napar koniecznie przecedza się przez gęstą gazę lub bawełnianą ściereczkę, bo drobne włoski z kwiatów drażnią gardło.

Nalewkę przygotowuje się z kwiatów zalanych spirytusem rozcieńczonym do około 40 procent. Maceruje się ją kilka tygodni w ciemnym miejscu, a potem dawkuje w kroplach. Tradycyjny olej dziewannowy powstaje z kwiatów zatopionych w ciepłej oliwie przez wiele dni.

Choć dziewanna uchodzi za roślinę łagodną, to każdemu służy. Drobne włoski z kwiatów oraz liści często podrażniają skórę oraz drogi oddechowe, więc u osób wrażliwych pojawia się wtedy świąd lub kichanie. Opisano też pojedyncze przypadki kontaktowego zapalenia skóry po zetknięciu z tym kwiatkiem. Nasion dziewanny nie spożywa się wcale, ponieważ zawierają związki uznawane za toksyczne.

Kobiety w ciąży oraz karmiące powinny unikać preparatów z dziewanny, bo brakuje badań potwierdzających ich bezpieczeństwo. Nie zaleca się jej u małych dzieci do 12 roku życia oraz u osób przyjmujących leki na stałe bez konsultacji z lekarzem. Najlepiej wcześniej skonsultować to z lekarzem lub farmaceutą. Dziewanna łagodzi objawy lekkich dolegliwości, ale przy wysokiej gorączce, dusznościach lub kaszlu trwającym ponad tydzień trzeba zgłosić się do lekarza.

Dziewanna to roślina z bardzo długą tradycją łagodzenia bólu gardła oraz kaszlu. Jej siła opiera się głównie na śluzach osłaniających podrażnioną błonę śluzową oraz na saponinach ułatwiających odkrztuszanie. Trzeba jednak pamiętać, że większość tych zastosowań potwierdza jedynie tradycja oraz badania laboratoryjne. Dlatego warto traktować ją jak domowe wsparcie przy lekkich dolegliwościach, a nie zamiennik leczenia. Przy prawidłowym zbiorze z czystego miejsca oraz starannym przecedzeniu naparu dziewanna jest bezpiecznym i tanim sposobem na złagodzenie sezonowego dyskomfortu.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8301161/
2. PeaceHealth, https://www.peacehealth.org/medical-topics/id/hn-2133009
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3350428/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9777633/
5. NIH, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11434846/